Wednesday, 13 September 2017

नगर विकास धोरण आणि आपले शहर !








































 जेव्हा शहराच्या निर्मितीत समाजातील प्रत्येक व्यक्तीचे योगदान असते तेव्हाच त्या शहरामध्ये प्रत्येकाला काहीतरी देण्याची क्षमता निर्माण होते”… जेन जेकब.

शहरांच्या नियोजनांविषयी बोलताना जेन जेकब यांचे नाव घेतल्याशिवाय हा विषय पूर्ण होतच नाही. त्यांच्या लेखनातून घेतलेली शेकडो अशी अवतरणे शहराच्या नियोजनाचा आधार आहेत. शहराच्या नियोजनाचे नामकरण आपण दुर्दैवाने नगर विकास असे केले आहे. आपल्या राज्य सरकारमध्येही हा विभाग नगर विकास म्हणून ओळखला जातो, ज्याला संक्षेपाने यूडी असे म्हणतात! केवळ यूडी असा उल्लेख करताच माध्यमांचे कान काही गरमागरम बातमी मिळतीय का यासाठी टवकारले जातात, विकासक/राजकारणी/प्रशासकीय अधिकारी यांना त्यात मिळणाऱ्या बक्कळ पैशांमुळे स्वारस्य असते व सामान्य माणसाला युडी मुले होणा-या निर्णयांची चिंता लागून राहते! अशाप्रकारे नगर विकास कायम (बहुतेकवेळा चुकीच्या कारणांसाठीच) प्रसिद्धीच्या झोतात असतो. मात्र केंद्रातील सत्ताधारी पक्षाचा एखादा महत्वाचा मंत्री, हा विभाग चांगली कामगिरी करत नसल्याची तक्रार करतो, तेव्हा अचानक कहानी में ट्विस्ट येतो, सगळ्यांच्या भुवया उंचावतात व आता पुढे काय असा प्रश्न विचारला जातो? आपल्या राज्यात 90च्या दशकापूर्वी नगर विकास खात्याला फारसं महत्व नव्हतं, जो काही 80 च्या दशकाच्या उत्तरार्धापासून ते 90 च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत शहरांचा विकास होता तो मुंबई व पुण्यापुरता मर्यादित होता. अर्थातच नगर विकास मंत्रालय किंवा विभागाला विशेष महत्व नसायचे व ही जबाबदारी दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या दर्जाच्या मंत्र्याला दिली जायची. कारण आपले राज्य कृषीप्रधान होते व बहुतेक मुख्यमंत्री ग्रामीण भागातील होते व राज्याची धोरणे व अर्थसंकल्प जलसिंचन, कृषी, ग्रामीण विकास, रस्ते वगैरेंभोवतीच फिरत असत. अतिशय कमी जणांना अगदी 80 च्या उत्तरार्धापर्यंत नगर विकास नावाचे काही खाते आहे याची कल्पनाही नव्हती. पहिल्यांदा तत्कालीन मुख्यमंत्री मनोहर जोशी (ते स्वतः बांधकाम व्यावसायिक होते हे सांगायला नको) यांनी नगर विकास खाते स्वतःकडे ठेवले, कारण त्यांना राज्याचे, त्यातील गावे तसेच मोठ्या शहरांचे भवितव्य बदलण्याच्या संदर्भात नागरी विकासाचे काय महत्व आहे हे अतिशय चांगल्याप्रकारे समजले होतेतेव्हापासून नगर विकास विभागाने कधी मागे वळून पाहिले नाही व ते आता इतके महत्वाचे खाते झाले आहे की प्रत्येक मुख्यमंत्री ते स्वतःकडेच ठेवतो. गंमत म्हणजे त्यातील बहुतेकांना राज्याच्या गैर व्यवस्थापनामुळे नाही तर नगर विकास खात्याच्या गैरकारभारांमुळे मुख्यमंत्रीपद सोडावे लागले आहे!

आता नगर विकास खात्याला एवढे वलय का आहे की कोणताही मुख्यमंत्री ते इतरांना देऊ शकत नाही हे पाहू. याचे कारण म्हणजे जो लोकांचे आयुष्य नियंत्रित करतो तो देवासारखा असतो, व राज्याची लोकसंख्या (म्हणजेच मतदार) मोठ्या संख्येने शहरांकडे स्थलांतरित होत असाताना, शहरातील या लाखो लोकांच्या आयुष्यावर नगर विकास विभागाचे नियंत्रण असते खेडी गावांमध्ये, गावे शहरांमध्ये, शहरे महानगरांमध्ये रुपांतरित होत असताना, अमेरिकेतल्या सर्वश्रुत गोल्ड रश प्रमाणे शहरीकरण हा परवलीचा शब्द झाला आहे. नगर विकास विभाग जमीन वापराशी संबंधित प्रत्येक धोरणाला नियंत्रित करत असल्यामुळे सरकारसाठी तसंच या विभागाशी संबंधित सगळ्यांसाठी हा विभाग अनेक प्रकारे पैशांच्या उलाढालीला कारणीभूत ठरतो. म्हणूनच आपण आपल्या राज्यातल्या शहरांमधील तसेच गावांमधील जमीनीशी संबंधित प्रत्येक घटकाची रचना समजून घेतली पाहिजे. आपण समूहाने राहणारी, नैसर्गिक संसाधनांवर अवलंबून असणारी गावे राहिलो नाहीत याची आपल्याला जाणीव झाल्यानंतर नागरी विकासाची गरज निर्माण झाली. अर्थातच पूर्वी लोकसंख्या कमी होती त्यामुळे पाणी, निवारा (म्हणजेच घरे), रस्ते इत्यादी पुरेसे होते. उद्योग किंवा आयटी पार्कसारख्या विकासाचा काही प्रश्नच नव्हता व बहुतेक वाहतूक ही पायानं किंवा बैलगाडीनं व्हायची. त्यामुळे पार्किंग सारखी समस्या अजिबात नव्हती, थोडक्यात आपण आधुनिक काळामध्ये पायाभूत समस्यांविषयी जे काही ऐकतो ते आपण ऐकलेले नव्हते.

औद्योगिकरण जसे वाढले, तसे एकाच ठिकाणी किंवा गावी लोकांचे स्थलांतर होण्याचे प्रमाण वाढले. या लोकसंख्येसाठी पायाभूत सुविधा निर्माण करण्याची तीव्र गरज निर्माण झाली. याचसाठी लोकसंख्या, तिच्या गरजांचा अभ्यास करणारी व अशा सर्व पायाभूत सुविधांसाठी जमीनीच्या वापराचे नियोजन करणारी एखादी संघटना असण्याची गरज निर्माण झाली. थोडक्यात कोणतेही गाव, शहर किंवा महानगरांतर्गत (मुंबईसारखी मोठी शहरे) येणाऱ्या जमीनीच्या प्रत्येक तुकड्याचा वापर कसा केला जाईल हे नगर विकास विभागाद्वारे ठरवले जाते. अर्थात या गावांचे किंवा शहरांचे प्रशासन, त्यांच्या लोकसंख्येनुसार स्थानिक संस्थांद्वारे केले जाते उदा. पुण्यामध्ये पुणे महानगरपालिका आहे किंवा बारामतीसारख्या गावांमध्ये नगर परिषद आहे. या सर्व स्थानिक संस्थांचे स्वतःचे नियम असतात ज्याला विकास नियंत्रण नियम म्हणजेच डीसी रुल्स असे म्हणतात ज्याला नगर विकास विभागाची मंजुरी लागते. यासाठी नगर विकास खात्यामध्ये नगर नियोजन विभाग असतो (ज्याला नगर विकास विभागाची शाखा म्हणतात). हा विभाग महापालिका किंवा नगरपरिषदेसारख्या नागरी संस्थेच्या नियंत्रणात नसलेल्या जमीनींचा वापर नियंत्रित करतो. नगर नियोजन विभागाचा संचालक या नगर विकास विभागाचा सर्वोच्च अधिकारी किंवा सल्लागार असतो. जो जमीनीच्या वापरासंदर्भात किंवा विकास नियंत्रण नियमांसंदर्भात राज्यात काहीही वाद झाल्यास हाताळतो. नगर विकास खात्यात दोन भारतीय प्रशासकीय सेवेतील अधिकारी असतात, ज्याचे कामकाज मुंबईतील मंत्रालयातून चालते. त्याचा प्रमुख हा कॅबिनेट दर्जाचा मंत्री असतो, जो अनेक वर्षांपासून माननीय मुख्यमंत्रीच होत आहेतया पार्श्वभुमीवर तुम्हाला आता आजच्या काळात नगर विकास विभागाचे महत्व समजू शकेल, कारण राज्यातील जमीनीच्या प्रत्येक इंचाचा वापर (म्हणजेच क्षमता) नगर विकास विभागाद्वारे ठरवला जाते. म्हणजे प्रत्येक जमीनीचे तसेच जमीन मालकाचे भवितव्य नगर विकास विभागाद्वारे ठरवले जाते! त्याचप्रमाणे राज्यातील प्रत्येक महानगरपालिका तसेच नगरपालिका नगर विकास विभागाच्या अखत्यारित येते, त्यामुळेच कोणत्याही राजकीय पक्षासाठी त्यातील मतदारांची संख्या खूप मोठी असते. म्हणून प्रत्येक मुख्यमंत्र्यांना हा विभाग स्वतःकडे ठेवण्याचा मोह टाळता येत नाहीयात चुकीचे काहीच नाही कारण याच क्षमतेमुळे नगर विकास हे सर्वात महत्वाचे खाते झाले आहे. तुम्हाला राज्यात विकास घडवून आणायचा असेल तर नगर विकास विभाग अतिशय महत्वाचा आहे ही वस्तुस्थिती आहे.

आता नगर विकास विभागाकडून जमीनीचा वापर किंवा शहरांसंदर्भात काय अपेक्षित असते हे पाहू. नावातून सुचवल्याप्रमाणे नगर विकास म्हणजे गावांचा किंवा शहरांचा विकास योग्यप्रकारे करणे. इथे योग्यप्रकारेला अनेक पैलू आहेत ज्यामध्ये पाणी, रस्ते, वीज, गटारे यासारख्या पायाभूत सुविधा उपलब्ध करून देणे तसेच या शहरांचा समाजिक विकास करण्याचाही समावेश होतो, ज्यांना आपण वसाहती म्हणू शकतो. सामाजिक विकासामध्ये केवळ शिक्षण व सार्वजनिक आरोग्यच नाही तर रोजगार निर्मितीचाही समावेश होतो. त्याचशिवाय गरजूंना या वसाहतींमध्ये व भोवताली वर नमूद केलेल्या सर्व पायाभूत सुविधांसह परवडणाऱ्या दरात घरे उपलब्ध करून देणे हे नगर विकास विभागाचे मुख्य काम असते. मात्र नगर विकास विभागामध्ये काम करणाऱ्या सर्व व्यक्तिंविषयी पूर्णपणे आदर राखून असे सांगावेसे वाटते की आपण विकास म्हणजे नेमकं काय हे समजून न घेता शहरांचा विकास करत आहोत. उदाहरणार्थ लाखो लोक लहान शहरांमधून मुंबई व पुण्यासारख्या मोठ्या शहरांमध्ये स्थलांतरित होतात. याचे कारण म्हणजे लहान शहरांमध्ये नोकऱ्या उपलब्ध नसतात तसंच वर नमूद केल्याप्रमाणे पायाभूत सुविधाही नसतात. अर्थात जे या मोठ्या शहरांमध्ये स्थलांतरित झाले आहेत ते देखील तिथल्या जीवनशैलीविषयी समाधानी आहेत कायासंदर्भात पुण्यातलीच स्थिती पाहू; विकास कामांची अंमलबजावणी विविध नागरी संस्थांमध्ये विभागण्यात आली आहे व प्रत्येक संस्थेचे वेगळे विकास नियंत्रण नियम आहेत. हे विकास नियंत्रण नियम अगदी 50 किलोमीटरच्या परिघातही बदलतात, यासंदर्भात पुणे महानगरपालिका, पिंपरी चिंचवड महानगरपालिका व पुणे महानगरपालिका प्रदेश विकास प्राधिकरणाचेच उदाहरण घ्या. या सगळ्या संस्थांद्वारे आकारले जाणारे अग्निशमन शुल्कासारखे अधिभार पूर्णपणे वेगळे असतात. तसेच या भागांमधील नगर विकासाशी संबंधित अनेक धोरणांच्या बाबतीतही अशीच परिस्थिती आहे. त्याचशिवाय पायाभूत सुविधांच्या विकासाचे निरीक्षण करण्यावर काहीही नियंत्रण नसते, कारण आपल्यादृष्टीने बांधकाम परवाना विभाग फक्त नवीन इमारतींना मंजुरी देतो तसेच विविध नावाने शुल्क वसूल करतो शहरांच्या/प्रदेशांच्या विकास योजनांना अंतिम स्वरुप द्यायला अनेक वर्षे लागतात, त्यानंतर गोगलगाईच्या वेगाने त्यांची अंमलबजावणी होते. या काळात शहराच्या विकासाचे काय या प्रश्नाचे कुणाकडे उत्तर नसते. शहराची अस्ताव्यस्त वाढ होत असताना जमीन धोरणांमुळे मूठभर लोक श्रीमंत होत आहेत व लाखो लोक गरीब राहताहेत, नियोजनाची ही अशीच परिस्थिती आहे. आपण पहिले इमारतींना मंजुरी देतो, त्या बांधतो व त्यानंतर वैयक्तिक मर्जीनुसार किंवा सोयीनुसार रस्ते व पाणी यासारख्या या ईमारतीमधील रहिवाश्यांना सुविधा दिल्या जातात. राज्यभरातली परिस्थिती अशीच आहे. त्याचशिवाय अवैध बांधकामांची समस्या आहे जी परवडण्यासारखी कायदेशीर घरे उपलब्ध नसल्यामुळे बांधली जातात, इथेच नगर विकास विभागाचा मूळ उद्देश अपयशी ठरतो.

नगर विकास विभागाच्या कामकाजाविषयी गांभिर्याने विचार करण्याची वेळ आली आहे, सर्व शहरांसाठी सारखेच विकास नियंत्रण नियम, धोरणे तसेच शुल्के आकारली जाणे अतिशय आवश्यक आहे. त्याहूनही महत्वाचे म्हणजे एक यंत्रणा असली पाहिजे ज्यामुळे या विकास नियमांची, तसेच स्थानिक नागरी संस्थांच्या धोरणांची वेळीच अंमलबजावणी केली जाईल. या स्थानीक संस्था सध्या समांतर नगर विकास खात्याप्रमाणे काम करत आहेत. त्याचप्रमाणे आपण नगर विकास विभागामध्ये महत्वाच्या जागांवर नेहमीच्या सरकारी पदांसाठीच्या नियुक्ती प्रक्रियेऐवजी नागरी नियोजन क्षेत्रातील व्यावसायिकांची नियुक्ती करण्याचा विचार करू शकतो. हे अतिशय कौशल्याचे काम आहे, यासाठी केवळ सरकारी वृत्तीची ज्येष्ठता उपयोगी नाही. एक आयएएस किंवा प्रशासकीय अधिकारी यंत्रणेचे उत्तम प्रशासन करू शकतो मात्र नगर नियोजनाच्या सगळ्या संकल्पना समजण्यासाठी व त्यासाठी योग्य ती धोरणे तयार करण्यासाठी, नगर नियोजन म्हणजे काय हे चांगल्याप्रकारे समजणारी एक व्यक्तिच असली पाहिजे. त्यानंतर या व्यावसायिकांना त्यांनी जे नियोजन केले आहे ते पूर्णत्वास नेण्यासाठी वेळेची मर्यादा घालून द्या. मला सांगायला खेद वाटतो की सध्या नगर विकास विभाग हा समुद्रात दिशा भरकटलेल्या जहाजाप्रमाणे झाला आहे. माझ्या अनेक मित्रांना माझे हे विधान आवडणार नाही, मात्र आपल्या भोवताली कशी परिस्थिती आहे ते पाहा. आपल्या पुण्यासारख्या स्मार्ट शहरात आपण विमानतळाची जागा वेळेत ठरवू शकत नाही किंवा शहराच्या कचऱ्यासाठी पर्यायी जागा शोधू शकत नाही. दुसरीकडे आपण वर्षानु वर्षे मेट्रो रेल्वे व नदी पात्रांचा विकास यासारख्या प्रकल्पांची स्वप्ने पाहतो, या सगळ्यातून काय दिसून येतेमधल्या काळात शहराचा विस्तार होत राहतो, लोकांना घरांची गरज असल्यामुळे सगळीकडे प्रकल्पांचा सुळसुळाट झालेला दिसून येतो. आणि हे समजायला तथाकथित नगर विकास विभागातील किती जणांनी एकातरी वसाहतींच्या प्रकल्पाचे नियोजन केले आहे व त्याचा ताबा देईपर्यंत ते प्रकल्प पूर्णपणे राबवले आहेत? त्यांनी हे केले नसेल तर त्यांना या शहरामध्ये एखादी इमारत बांधताना सामान्य विकासकांच्या किंवा स्वतःचे घर खरेदी करताना सदनिकाधारकांच्या समस्या कशा समजतील? बहुतेक लोकप्रतिनिधींना तसेच सरकारी अधिकाऱ्यांना राहण्यासाठी शहराच्या सर्वोत्तम भागांमध्ये सरकारी घरे मिळतात (याला पोलीसांच्या वसाहतींसारखे अपवाद आहेत). त्यामुळे ज्या घरासाठी तुम्ही आयुष्यभराची कमाई लावली आहे तरीही तुम्हाला तिथे किंवा तिथून कामावर जाण्यासाठी चांगला रस्ता किंवा सार्वजनिक वाहतुकीची सोय नसेल तर किती अडचणी येतात हे अधिकारी वर्गाला कधीच समजत नाही, पाणी व इतर सुविधा तर फार दूरची बाब झाली.

सर्वात शेटचा मुद्दा म्हणजे पर्यावरणाचा समतोल राखणे, झपाट्याने होणाऱ्या शहरीकरणामुळे आपण प्रत्यक्षात लाखो प्रजातींचे नैसर्गिक वसतिस्थान नष्ट करत आहोत. आपण आपल्या नद्या, डोंगर, तलाव किंवा जंगलांनाही सोडलेले नाही, आपण आपल्या घरांसाठी त्यांच्या जागेवर अतिक्रमण करतोय. बहुसंख्य लोकसंख्या रोजगारासाठी शहरांकडे स्थलांतरित होत असताना नगर विकास विभागाचे काम अतिशय महत्वाचे आहे. आपण वेळीच पावले उचलली नाहीत तर, एखाद्या फुग्यात जास्त हवा भरल्यानंतर तो जसा फुटतो तसा आपल्या शहरांचा लोकसंख्येचा ताण सहन न झाल्यामुळे विस्फोट होईल व तो दिवस फार लांब नाही

संजय देशपांडे


संजीवनी डेव्हलपर्स


Friday, 1 September 2017

"नदी विकास नावाचे स्वप्न"





















कविच्या स्वप्नांमधून शहरे साकार होतात.”… मार्टी रुबिन.

मार्टी रुबिन हे बॉईल्ड फ्रॉग सिंड्रोमसारख्या पुस्तकांचे लेखक आहेत, हे पुस्तक प्रेम व राजकारणाविषयी आहे व त्याचे कथानक शहराभोवती फिरते. या पुस्तकातून वरील सुंदर अवतरण घेतलेले आहे. आपल्या प्रिय पुणे शहराच्या बाबतीत माझा कविच्या स्वप्नावर विश्वास आहे मात्र दररोज सकाळी उठल्यानंतर हे स्वप्न भंग पावतं हे वास्तव आहेप्रत्येक नवा दिवस शहरातील रहिवाशांसाठी नवीन स्वप्न घेऊन येतो व पुणे शहरात कविंची कमतरता नाही. त्यांची अनेक नावं, पदं, पक्ष (राजकीय) व चेहरे (बुरखे) आहेत. अलिकडच्याच स्मार्ट शहर व मेट्रोच्या स्वप्नाव्यतिरिक्त, बीआरटीएसचं स्वप्न आता सगळे विसरून गेले आहेत, इतरही काही स्वप्न आहेत ती पुणेकरांच्या आयुष्यात वेळोवेळी डोकावून जात असतात; असंच एक स्वप्न म्हणजे नदी किनाऱ्याचा विकास! मी गेल्या तीस वर्षांहून अधिक काळ या शहरात राहतोय व तेव्हा नदीच्या प्रवाहातील स्वच्छ पाण्याचा ओघ मला चांगला आठवतोय. तसंच नदीच्या काठाशी कर्वेनगरच्या पट्ट्यात म्हणजे सध्या जेथे राजाराम पूल आहे त्या भागात तरी भरपूर हिरवळ होती. तसंच मला अजूनही आठवतंय की हिवाळ्यामध्ये नदी काठी अनेक पक्षी येत असत. तेव्हा सारस पक्षासारखे स्थलांतरित पक्षीही नदीकाठी दिसत असत, मात्र आजकाल फक्त घारी आणि कावळे नदीच्या पात्रावर घिरट्या मारताना दिसतात. नदीच्या काठावरच्या हिरवळीविषयी बोलायचं झालं तर ती आता नाहीशी झालीय. तुम्हाला आता नदी पात्रातही  एखाद्या प्रकल्पाची सिमा भिंत दिसू शकते किंवा नदीपात्रातील रस्त्यांवर कायम वाहनांची कोंडी झालेली असते. जमीन भरण्यासाठी मातीचे डोंगर असतात, नदीच्या काठाला लागून असलेल्या जमीनींवर खाजगी जमीन मालकांनी अतिक्रम केलेले असतेपुण्याच्या नद्यांमधील पाण्याच्या दर्जाविषयी काही न बोललेलंच बरं, जेवढं आपण कमी बोलू तेवढं चांगलं एवढंच मला म्हणावसं वाटतं. तुम्ही तिला मोठं उघडं गटार म्हणालात तरी पाण्याच्या दर्जाचे किंवा शहरातील नद्यांच्या परिस्थितीचे वर्णन करण्यासाठी ते पुरेसे ठरणार नाही.

अशा सगळ्या पार्श्वभूमीवर मी जेव्हा वर्तमानपत्र उघडतो व मला कोणत्या तरी राजकीय पक्षाने नदी किनाऱ्याच्या विकासाची योजना तयार केल्याची व ती पुणे महानगरपालिकेच्या माननीय आयुक्तांना सादर केल्याची बातमी वाचायला मिळते तेव्हा आपण हसावं की रडावं हेच कळत नाही. मला सदर पक्षाच्या कार्यकर्त्यांकडून मार खायचा नाही तसंच त्यांच्या चांगल्या हेतूवरही मी टीका करत नाही (काही पुणेकर मात्र विचारू शकतात, की हा पक्ष सत्तेत होता तेव्हा त्यांनी नदी विकासाविषयी काय केले?) मात्र हा राजकीय ब्लॉग नसल्याने कोणत्याही पक्षाने काय केले व काय केले नाही याविषयी मला चर्चा करायची नाही. किंबहुना आपल्या शहरातील नद्यांच्या संदर्भात कुणी काय प्रयत्न केले व नदी किनाऱ्याच्या विकासाच्या या स्वप्नाची काय वस्तुस्थिती आहे हे सांगण्याचा प्रयत्न करेन. माझ्या माहितीप्रमाणे मी गेल्या दशकभरात किमान पाच ते सहावेळा बातम्या वाचल्या असतील, ज्यामध्ये विविध संघटनांनी नदी एक सार्वजनिक सुंदर ठिकाण कशी बनवली जाऊ शकते याविषयी पुणे महानगरपालिकेला सांगायचा प्रयत्न केला होता. या संघटनांमध्ये काही नामवंत स्थापत्यशास्त्र महाविद्यालयांचाही समावेश होता. त्यानंतर पुणे महानगरपालिकेनेही एक योजना बनवली, नदी किनाऱ्याचा विकास करण्यासाठी कोट्यवधी रुपयांचा निधी मिळवला. त्यानंतर पुणे महानगरपालिकेनं या महत्वाकांक्षी प्रकल्पासाठी सल्लागार नियुक्त केल्याच्या व त्यासाठी लाखो रुपये खर्च केल्याच्या बातम्या होत्या. मात्र अशा सल्लासेवेचा परिणाम नदी किनारी प्रत्यक्ष कधीच दिसून आला नाही ही देखील वस्तुस्थिती आहे, म्हणजे बहुतेक ठिकाणी तरी असंच चित्र असल्याचं मला म्हणायचं आहे.

त्यानंतर आणखी एक बातमी होती की पुणे महानगरपालिका/पिंपरी चिंचवड महानगरपालिकेचे (मी पुणे व पिंपरी चिंचवड या शहरांना कधीच वेगळी शहरं मानत नाही) अनेक प्रशासकीय अधिकारी व लोकप्रतिनिधी विदेशी किंवा इतर राज्यांचे (गुजरातमधील अहमदाबादमध्ये नदी किनाऱ्याच्या विकासासंदर्भात) तेथील विकास कामांचा अभ्यास करण्यासाठी दौरे करत आहेतमात्र अशा एवढ्या मोठ्या प्रमाणावरील अभ्यास दौऱ्यांचा परिणाम काय झाला हे बहुतेक नागरिकांना माहिती नाही. पुणे महानगरपालिका किंवा पिंपरी चिंचवड महानगरपालिकेतील किमान एका व्यक्तिने उघड्या डोळ्यांनी व मनाने दुसरा देश पाहिला असता व आपल्या अभ्यास दौऱ्यात जे काही शिकायला मिळाले त्याची अंमलबजावणी केली असती, तर आपल्याला स्वच्छ सार्वजनिक शौचालयांसाठी ओरडत बसण्याची गरज उरली नसती, जी आपल्या शहराची मूलभूत गरज आहे. आपण आपल्या नागरिकांसाठी एक स्वच्छ सार्वजनिक शौचालय देऊ शकत नाही व आपण नदी किनाऱ्याच्या विकासाचं स्वप्न पाहातोयअभ्यास दौऱ्यांची हीच परंपरा कायम ठेवत पुणे व पिंपरी चिंचवड महानगरपालिकेतील अधिकारी व निवडून आलेल्या सदस्यांचा आणखी एक चमू नदी विकासाचा अभ्यास करण्यासाठी अहमदाबादला गेला होता. मला तुम्हाला एका गोष्टीची आठवण करून द्यावीशी वाटते की पुणे व पिंपरी चिंचवड महानगरपालिकेच्या हद्दीतच नदीच्या पात्रात सर्वाधिक अतिक्रमणे झालेली आहेत. माननीय उच्च न्यायालयाने पुणे व पिंपरी चिंचवड महानगरपालिकेला ही अतिक्रमणे हटवण्याचे निर्देश दिलेले आहेत. अतिक्रमणाच्या बाबतीत पुणे महानगरपालिका पिंपरी चिंचवडपेक्षा मागे नाही. राष्ट्रीय हरित लवादाने अलिकडेच पुणे महानगरपालिकेला मुठा नदीच्या पात्रात साधारण 1.8 किमीच्या पट्ट्यात निळ्या रेषेतील सर्व बांधकामे हटविण्याचा (अशी अनेक बांधकामे आहेत) एक आदेश दिला. हा आदेश फक्त म्हात्रे पुलापासून ते राजाराम पुलापर्यंत केवळ 1.8 किमीच्या पट्ट्यात लागू होत असला तरीही लवकरच तो पुणे महानगरपालिकेच्या हद्दीतील नदीच्या संपूर्ण पट्ट्यात लागू होईलदोन्ही महानगरपालिका आपण न्यायालयाच्या आदेशाचा आदर करत आहोत हे दाखविण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करत आहेत, मात्र प्रत्यक्ष त्याठिकाणी अतिक्रमणे एक इंचही हटविण्यात आलेली नाहीत ही वस्तुस्थिती आहे, आपला नदी विकासाविषयी हा दृष्टिकोन आहेआता हा विनोद पाहा की, राजकीय पक्ष नदी विकास योजनेला प्रसिद्धी देण्यात गुंग आहेत, महानगरपालिकेचे प्रशासन त्यांच्या चमूंना नदी किनाऱ्याच्या विकासाचा अभ्यास करण्यासाठी इतर शहरांमध्ये पाठविण्यात व्यस्त आहे मात्र त्याचवेळी नदी किनाऱ्यांना अतिक्रमणमुक्त ठेवण्याचे नेहमीचे कामही त्या करत नाहीत.

त्यात कहर म्हणजे आपल्या माननीय केंद्रीय परिवहन मंत्र्यांनी अलिकडेच केलेल्या पुणे दौऱ्यात आश्वासन दिले की पुण्यातल्या नद्या जलमार्ग म्हणून वापरता याव्यात यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न केला जाईल. यामुळे पुण्याच्या रस्त्यांवरील भार कमी होईल असे त्यांना वाटते, जे लाखो वाहनांमुळे मरणप्राय झाले आहेत. माननीय मंत्र्यांविषयी पूर्णपणे आदर राखत असे म्हणावेसे वाटते की मी त्यांच्या कार्यशैलीचा निस्सीम चाहता आहे मात्र सर आमच्या नद्यांविषयी आणखी स्वप्न दाखवू नका एवढीच माझी विनंती आहे, या शहराला आणखी स्वप्न पाहाणं परवणार नाही हे आपल्याला विसरून चालणार नाही. सर, मला तुम्हाला आठवण करून द्यावीशी वाटते की कुठल्याही नदीचा जलमार्ग म्हणून वापर करण्यासाठी तिला बारमाही पाणी असले पाहिजे. पुण्यातील नद्यांमधून कालव्यांनाही बारमाही पाणी मिळत नाही तर या नद्यांमधून वाहतूक करण्यासाठी पाणी कुठून उपलब्ध होणार आहे? सुएझ कालव्यामध्ये नदीच्या संपूर्ण पात्रात पाण्याची किमान पातळी राखून ठेवण्यासाठी ठिकठिकाणी बंधारे घालण्यात आले आहेत, तसेच बंधारे घालून नंतर त्याचा वापर जल वाहतुकीसाठी करता येईल. मात्र हे सर्व खार्चिक प्रकरण आहे, ज्यामुळे ही जल वाहतूक व्यवहार्य ठरणार नाही. दुसरे म्हणजे तुम्हाला दोन्ही किनाऱ्यांवरील अतिक्रमणे हटवावी लागतील म्हणजे ठिकठिकाणी घातलेल्या बंधाऱ्यांमुळे ती बुडून जाणार नाहीत. अतिक्रमणांच्या बाबतीत बोलायचं तर पुणे महानगरपालिका नदी पात्रात स्वतः बांधलेला रस्ता हटवू शकत नाही तर मुळा व मुठा या नद्यांच्या दोन्ही किनाऱ्यांवरील अतिक्रमणे कशी हटवेल असा प्रश्न मला विचारावासा वाटतो?

आता अहमदाबाद शहरात जाऊन साबरमती नदी किनाऱ्याचा विकास पाहण्यासाठी अभ्यास दौऱ्यांविषयी बोलायचं, तर मी जेव्हा वीस वर्षांपूर्वी या शहराला भेट दिली तेव्हा त्याची परिस्थितीही आपल्याकडे आत्ता मुळा व मुठेची जशी आहे तशीच होती. ते शहरही आपल्याच देशात आहे व त्यांच्याकडेही आपल्यासारखीच शासन व्यवस्था आहे, तरीही ते त्यांच्या संपूर्ण नदी किनाऱ्याचे पुनरुज्जीवन करू शकले व आज आपण त्यांचा विकास पाहण्यासाठी भेटी देतोयमला पुणे महानगर पालिकेतल्या/पिंपरी चिंचवड महानगरपालिकेतल्या आपल्या मित्रांना सल्ला द्यावासा वाटतो की अहमदाबादला जाऊन नदी किनाऱ्याचा विकास पाहाण्याची काय गरज आहे, आपल्याकडे सगळे गुगल अर्थवर लाईव फीडच्या स्वरुपात तसंच गुगलवर छायाचित्रांच्या रुपात पाहता येईल; किंबहुना त्यांनी ते कसे व का साध्य केले हा प्रश्न विचाराउत्तर सोपे आहे, त्यांना काय साध्य करायचे आहे याचा त्यांनी व्यवस्थित अभ्यास केला व त्यानुसार धोरणे तयार केली व ती धोरणे राबविण्याची इच्छाशक्ती त्यांच्याकडे होती. उदाहरणार्थ नदी किनाऱ्याचा विकास करण्यासंदर्भात प्रत्येकाच्या प्रयत्नांविषयी योग्य आदर राखत मला विचारावेसे वाटते की निळ्या रेषेच्या आत आपल्याला काहीही करायची परवानगी नसते? ज्यांना निळी रेषा व लाल रेषा म्हणजे काय हे माहिती नाही त्यांना सांगतो, गेल्या तीस वर्षातील (निळी रेषा) व शंभर वर्षातील (लाल रेषा) पुराच्या वेळी पाण्याची सर्वोच्च पातळी दाखवणाऱ्या या रेषा असतातआता आणखी एक विनोद म्हणजे आपण नवीन विकास योजनेमध्ये म्हणजे नव्या शहरामध्ये हरित पट्टा 30 मीटर रुंद ठेवला आहे जो जुन्या शहराच्या हद्दीत जवळपास 10 मीटर रुंद होता. ही सर्व हरित पट्ट्यातील जमीन खाजगी मालकीची आहे व हा भाग आरक्षित नाही त्यामुळे इथे होणारा कोणताही विकास आपण रोखू शकत नाही. त्यानंतर मुठा नदीच्या सिंहगड रस्त्याच्या बाजूच्या भागात किंवा अनेक ठिकाणी निवासी भाग हे थेट नदीच्या किनाऱ्यांना स्पर्श करतात त्यामुळे निळ्या रेषेच्या पलिकडे नदी किनाऱ्याचा विकास करण्यासाठी काहीही जागा उरत नाही! आता आपण आपली सुंदर योजना कशी विकसित करणार आहोत, जी कदाचित काही सादरीकरणानंतर तशीच खितपत पडून राहील, ज्यामुळे हजारो वास्तुविशारदांचे व नियोजकांचे प्रयत्न वाया जातील.

दोन्ही नद्यांच्या किनाऱ्यांवरील जमीन आरक्षित करून एकसारखा हरित पट्टा विकसित करणे ही काळाची गरज आहे व तो अखंड असला पाहिजे. त्यामध्ये शहराची जुनी हद्द किंवा नवीन हद्द अशा वेडगळ संज्ञा नसाव्यात. सर्वात महत्वाचे म्हणजे नदी किनाऱ्यालगतचा पट्टा आरक्षित करा व त्यासाठी पुरेशा निधीची किंवा टीडीआरची (जमीनीचा मोबदला म्हणून घेता येणारा एफएसआय) तरतूद करा. असे केले तरच जमीनीचे मालक या जमीनी सदर प्राधिकरणांना हस्तांतरित करतील. अथवा काही भाग व्यावसायिक करण्याचा व या जमीन मालकांना तो देखभाल करा व चालवा या तत्वावर देण्याचा विचार करा. नदी किनाऱ्याच्या विकासाविषयी अनेक पर्याय सुचविणाऱ्या नियोजकांविषयी पूर्णपणे आदर राखत असे सांगावेसे वाटते की हे पर्याय कधी प्रत्यक्षात साकार होणार नसतील तर त्यांचा काय उपयोग आहे? म्हणूनच गेल्या काही वर्षात नागरिकांना नदी ही या शहरासाठी अभिमानाची बाब होईल अशी अनेक सुंदर स्वप्ने दाखविण्यात आली मात्र नियोजनाप्रमाणे आजपर्यंत जेमतेम 100 मीटर नदी किनाऱ्याचेही सुशोभीकरण करण्यात आलेले नाही ही वस्तुस्थिती आहे.

आणखी एक मुद्दा म्हणजे संपूर्ण शहरातील सांडपाणी नद्यांमध्ये सोडणे, यामुळे नद्या जिवंत राहण्यासाठी आवश्यक असलेले संपूर्ण जीवनचक्रच नष्ट होत आहेत. मुळा/मुठा नद्यांमधील प्रदूषणाची पातळी एवढी जास्त आहे की आपण जोपर्यंत नदी किनाऱ्यांचा तथाकथित विकास करत नाही किंवा सांडपाणी नद्यांमध्ये सोडणे थांबवत नाही तोपर्यंत या नद्यांमध्ये काहीही जिवंत राहू शकणार नाहीआपण नदीत सोडला जाणारा प्रत्येक नाला (जो काही वर्षांपूर्वी ओढा होता), तसेच सांडपाण्याच्या वाहिनीवर काटेकोर नियंत्रण ठेवून, नदीत सोडल्या जाणाऱ्या प्रत्येक थेंबावर प्रक्रिया झालेली असेल याची खात्री केली पाहिजे. आपल्याला या मूलभूत उपाययोजनेसाठी कोणतीही विशेष परवानगी किंवा उच्च पातळीवरील तंत्रज्ञानाची गरज नाही. केवळ मुद्दा असा आहे की आपल्याला खरंच तोडगा हवा आहे का? या शहरातील प्रत्येक व्यक्ती आपल्या सोयीसाठी कचरा नदी पात्रात टाकते, गणपती विसर्जनामुळेही नदी प्रदूषित होते असे असताना केवळ पुणे महानगरपालिकेलाच दोष का द्यायचा.

मार्टीने म्हटल्याप्रमाणे, कवी कल्पनेतून शहरे साकारत असली तरीही केवळ ही स्वप्ने पुरेशी नसतात, ती प्रत्यक्ष साकार होण्यासाठी आपले डोळे उघडण्याची व प्रयत्न करण्याची गरज आहे हे आपण स्वतःला बजावले पाहिजे. या सगळ्यासोबतच आपल्याकडे आपली स्वप्न साकार करण्यासाठी इच्छाशक्तिही हवीसगळ्यात शेवटी एक महत्वाची गोष्ट, तुम्ही झोपेत असताना स्वप्न पाहू शकता मात्र तुम्ही झोपेचं नाटक करत असताना स्वप्न पाहू शकत नाही. विशेषतः नद्यांच्या सुशोभीकरणाच्या आपल्या स्वप्नांच्या बाबतीतही आपण पुणेकर हेच करतोय!


संजय देशपांडे


संजीवनी डेव्हलपर्स


Thursday, 24 August 2017

क्षितीजापार निघालेले जहाज ! (एका वडिलांचे मनोगत : )



































प्रिय रोहीत (दादा) ,

जहाज बंदरात सगळ्यात सुरक्षित असतं, मात्र बंदरात रहाण्यासाठी जहाजाची बांधणी केली जात नाही”… ग्रेस मरे हॉपर.

 खरच अमेरिकेच्या नौदलाचे रिअर ऍडमिरल हॉपर यांच्याशिवाय जहाज व त्याच्या असण्याच्या उद्देशाचे अधिक चांगल्याप्रकारे वर्णन कोण करू शकेल. दादा आज तू तुझं बंदर म्हणजे पुणे सोडून जाताना वरील अवतरण हजारो वेळा माझ्या मनात येऊन गेलं. बरोबर 22 वर्षं तुझं हे जहाज घररुपी बंदरात सुरक्षितरित्या नांगरलेले होते. मात्र एक दिवस या जहाजाला बंदर सोडून जावंच लागणार याची मला जाणीव होती आणि आता तो दिवस उजाडला आहे. मी देखील 13 वर्षांचा असताना जेव्हा माझं बंदर सोडून निघालो तेव्हा माझ्या वडिलांना काय वाटलं असेल हे माहिती नाही, मात्र मला आधीच्या पिढीचं कौतुक करावसं वाटतं की त्यांनी आम्हाला अनेकदा कठिण आव्हानांचा सामना करू दिला, मला आमच्या पिढीच्या बाबतीत मात्र तसं म्हणता येणार नाही. मला अजूनही 12 मे 95 हा दिवस आठवतोय, सारसबाग गणपती मंदिरासमोरच्या पाटणकर हॉस्पिटलच्या व्हरांड्यात मी बसलो होतो. मी तुला पहिल्यांदा पाहिलं तो क्षण आठवतोय आणि खरं सांगू तुझ्या जन्मानं माझ्यावर काय जबाबदारी आली आहे हे समजायलाही मी खूप तरूण होतो, मात्र तू जसा मोठा होत गेलास तसंच तुझ्यासोबतच मीसुद्धा ही जबाबदारी उचलायला शिकत गेलो, कदाचित थोडं उशिराच असेल, पण शिकलो नक्की!

 मी मागे वळून पाहतो तेव्हा मार्व्हल कॉमिक्सच्या चित्रपटांतील टायटल्सप्रमाणे तुझी विविध क्षणचित्रं माझ्या डोळ्यासमोरून सरकत जातात. मी तुला खूप वेळ देऊ शकलो असं नाही पण मला तुझं दोन वर्षांचं गुटगुटीत रुपडं आठवतंय. आपल्या सहकारनगरमधल्या घराच्या स्वयंपाकघराच्या दाराला लटकवलेल्या झोक्यात बसून तू झोके घेत असायचास, तसंच तुझा गणवेश घालून सिंबायसिस शाळेत जातानाचा पहिला दिवसही आठवतोय. इतर लहान मुलांसोबत तुला कार्टुन चित्रपटांना नेलेलं आठवतंय. मला अजूनही तू खारवलेल्या काजूचं पाकीट पाहिलं की तोंडाचा चंबू करून आनंदाने खारे काजू असं ओरडायचास हे आठवतंय.त्यानंतर दहावीच्या परीक्षेच्या वेळी तुझा अभ्यास घेतला, तुझी अभ्यासाची भीती घालवली, तुझी बाईक आल्यावर तुला झालेला आनंद, अशा कितीतरी आठवणी आहेत ज्या नेहमी माझ्या मनाला तजेला देत राहतील. मग जाणवायच्या आत अचानक तू मोठा झाला होतास , माझ्यापेक्षा उंच झालास, जिममध्ये जाऊन सिक्स पॅक बनवायला लागलास, दाढी ठेवलीस (खरं सांगू, मला ती कधीच आवडली नाही). दिवस कसे उडून गेले कळलंच नाही आणि आज तू जगात स्वतःचा मार्ग शोधायला निघाला आहेस. आजपर्यंत तुला सतत माझ्या अवतीभोवती, डोळ्यांसमोर पाहायची सवय आहे. मनात जाणवत होतं की आता तू खरच साता समुद्रापार जाण्याची वेळ येऊन ठेपलीय आणि तू आता आमच्यापासून कित्येक मैल दूर जाणार आहेस!

दादा मी अनेक वर्षांपासून तुला पत्र लिहीतोय, मी कधीकधी विचार करतो की माझ्या अशा उपदेशपर पत्रांची त्याला गरज उरली असेल का. पण तुला सांगावसं वाटतं की तू माझी अलिकडची काही पत्रं पाहिलीस तर तुला जाणवेल की हा माझा उपदेश नाही तर मी माझ्या भावना व्यक्त करतोय. कारण उपदेश असो किंवा सल्ला, मुलगा मोठा होईपर्यंत देणं ठीक आहे, त्यानंतर एक बाप केवळ आपल्या भावना व्यक्त करू शकतो. बापानं जे काही सांगितलंय त्यातून काय घ्यायचं आणि घ्यायचे का नाही हे मुलानं ठरवायचं असतं. तरीही एक वडील म्हणून मला माझ्या भावना तुझ्यापाशी व्यक्त करताना आनंद होतो, बाबा झाल्यावर तुलासुद्धा हे जाणवेल. अर्थात माझ्या वडिलांनी मला असं कधी काही सांगितलं नाही कारण माझ्या पिढीला किंवा त्यांच्या पिढीला याची सवयच नव्हती. माझी आधीची सगळी पत्र वाचलीस तर तुला कदाचित माझं बोलणं कंटाळवाणं वाटेल, तीच फिलॉसॉफी पुन्हा वेगळ्या शब्दात बोलतोय असं वाटेल, मात्र अनेक पिढ्या आल्या आणि गेल्या पण चांगल्या-वाईटाची व्याख्या बदललेली नाही ही वस्तुस्थिती आहे. त्यामुळेच मी तुला आणि रोहनला जे काही सांगतो, ते तुम्हाला चांगलं काय व वाईट काय हे समजावं व तुम्ही नेहमी चांगल्याची बाजू घ्यावी यासाठीच! तुला कदाचित हा एखाद्या डिस्नेच्या चित्रपटातला संवाद वाटेल पण त्याला पर्याय नाही. तुझ्या वडिलांना कार्टुनपट आणि त्यातलं तत्वज्ञान किती आवडतं तुला माहिती आहे. दादा, मी तुला कार्टुनपट पाहायला का घेऊन जायचो माहितीय कारण त्यांच्यासारखा उत्तम शिक्षक नाही. त्यातून तुला जे शिकायला मिळतं ते तुला मी किंवा कोणतीही शाळा शिकवू शकणार नाही. हे चित्रपट चांगलं, वाईट, नितीमत्ता, मूल्यं, भीती, धैर्य, मैत्री, कुटुंब, जबाबदारी अशा अनेक शब्दांचा अर्थ समजावतात आणि मग कुंग फू पांडामधल्या मनःशांतीच्या शोधात निघालेल्या मास्टर शिफूला आपण कसं विसरू शकतो? वरील सगळे शब्द केवळ काही अक्षरं किंवा संज्ञा नाहीत, तर त्यामुळेच आपल्या जीवनाला अर्थ मिळतो. शाळा किंवा कॉलेजात तुला ज्ञान मिळेल त्यामुळे तू पदवीधर होशील, ते ज्ञान वापरून समाजात तू यशस्वी म्हणून ओळखला जाशीलही, मात्र जोपर्यंत तुला वरील शब्दांचा योग्य अर्थ उमगत नाही तोपर्यंत तुझ्या ज्ञानामुळे मिळालेल्या यशाचा तुला खऱ्या अर्थानं आनंद उपभोगता येणार नाही, हे मी सांगु ईच्छितो.

 दादा तुला माहितीय मी पुण्यात वयाच्या अवघ्या 16व्या वर्षी आलो तेव्हा माझ्याकडे काय होतं माहितीय? घरापासून दूर राहण्याचा तीन वर्षांचा अनुभव, कपड्यांचे जेमतेम चार जोड, मुंबईच्या फुटपाथवर घेतलेला नकली अदीदास बुटांचा जोड, एक गजराचं घड्याळ, एक रजई, एक गादी आणि एक सेकंड हँड लुना! तू आज तुझ्यासोबत काय घेऊन जातो आहेस हे तुला माहितीय; मात्र मी आजही या शहरात काय घेऊन आलो होतो हे विसरलेलो नाही. अर्थात मी कधीही माझं बालपण आणि तुझं आणि रोहनच बालपण यांची तुलना केलेली नाही व करणारही नाही, कारण प्रत्येक झाड आपल्या नशीबानं वाढत असतं असा मला विश्वास वाटतो. पण कधीही विसरू नकोस की तू कितीही उंच झालास, तुझ्या फांद्या कितीही विस्तारल्या तरी तुझी मुळं जमीनीत खोलवर रुजलेली असतील तरच तू कोणत्याही चक्रीवादळात टिकून राहू शकशील. तुझी उंची व विस्तार म्हणजे  तुझं  सुदृढ शरीर आहे अभिनयातला डिप्लोमा, तुझी पदवी, इंग्लंडमध्ये शिकण्याची संधी, एका सुखवस्तू कुटुंबात जन्माला आल्यामुळे मिळालेल्या सर्व सुखसोयी, स्वतःचे शूज, घड्याळ, स्वतःची कार व इतरही अशा अनेक गोष्टी आहेत ज्याची लाखो मुलं स्वप्नही पाहू शकत नाहीत. मात्र आकाशाला गवसणी घालताना, जबाबदारीची जाणीव ठेव, तुझ्यातला चांगुलपणा कायम ठेव, तुझं कुटुंब, तुझे मित्र तुझ्यावर खूप प्रेम करतात आणि तुझी काळजी करतात कारण या गोष्टीच तुझी पाळमुळं आहेत, हे लक्षात ठेव !

खरंतर तू एक वर्षभरासाठीच जाणार आहेत व आपल्या आयुष्याचा विचार करता एक वर्षं म्हणजे काही फार मोठा काळ नाही. मात्र जेव्हा कुणी आपल्या जवळची व्यक्ती दूर जाणार असते तेव्हा एक वर्षंही खूप मोठा काळ वाटू लागतो, आमचंही इथे असंच होणार आहे. तुझ्या आवडत्या ठिकाणी आता एकत्र जेवायला जाता येणार नाही किंवा तुला जे चित्रपट प्रदर्शित झाल्यावर पहिल्याच दिवशी पाहायला आवडायचे ते पाहता येणार नाहीत. अशा अनेक लहान लहान गोष्टी आहेत ज्या तू जवळ नसताना खूप मोठ्या वाटतील. मात्र लक्षात ठेव तू एका नव्या देशात, नव्या जगात जातो आहेत. जास्तीत जास्त ज्ञान आत्मसात करण्याचा प्रयत्न कर, हा तुझ्या आयुष्यातला सर्वोत्तम काळ असेल आणि तुझ्या भोवतालच जगच तुला खूप काही शिकवून जाईल. तू तिथे एक मुलगा म्हणून जातोयस आणि परतशील तेव्हा एक उमदा तरूण असशील. परत येताना केवळ पाश्चिमात्य जगाचं ज्ञान, शिक्षण, पदवी, शिष्टाचार व सभ्यताच नाही तर त्यांचा जगण्याचा दृष्टिकोनही घेऊन ये, ज्यामुळे ते सर्वच आघाड्यांवर नसले तरी ते आपल्याहून अधिक चांगला समाज बनले आहेत. आपल्यात ज्या गोष्टींची कमतरता आहे ते शिकून ये आणि आपल्या चांगल्याच्या व्याख्येत जे बसत नाही किंवा आपल्याला रुचत नाही ते सोडून दे कारण विकसित समाजात सगळं काही बरोबरच असतं असं नाही.

सगळ्यात शेवटची आणि महत्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःची काळजी घे. तूझं जहाज गेले 22 वर्षं  घराच्या बंदरात होतं तेव्हा तुला काळजी हा शब्दच माहित नव्हता. तू जेव्हा पुन्हा या बंदरावर येशील तेव्हा नवनव्या क्षितीजांना गवसणी घालण्यासाठी सज्ज असशील हे पाहून मला आनंदच होईल एवढंच मला सांगावसं वाटतं, बाकी काहीच महत्वाचं नाही!

तुझे प्रिय बाबा

(संजय देशपांडे )
09822037109