Wednesday, 31 August 2016

माळढोकच्या अस्तित्वाचा लढा !





























कुणीतरी अतिशय काळजी केल्याखेरीज काहीही बदलणार नाही, खरच नाही बदलणार ... द लॉरेक्स (या कार्टुनपटातून)

मला लॉरेक्ससारखे कॉर्टूनपट फार आवडतात व हे चित्रपट मनोरंजनासोबतच निसर्ग वाचवा यासारखा अतिशय उत्तम संदेशही देतात. मी जेव्हा डॉ. प्रमोद पाटलांना भेटलो तेव्हा मला लॉरेक्स या कार्टून पात्राचा वरील संवाद आठवला. मला असे वाटले की ते शब्द खरे झाले आहेत! केवळ एकोणतीस वयाचा हा तरुण डॉक्टर इतरांप्रमाणे आपल्या व्यवसायात जम बसविण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी माळढोक नावाच्या पक्ष्याच्या संवर्धनाची काळजी करण्याचे काम करतोय! याचं इंग्रजी नाव आहे द ग्रेट इंडियन बस्टर्ड, अशा नावाचा एखादा पक्षी असेल हे कुणाच्या गावीही नाही, अर्थात या नावाशी साधर्म्य असलेली एक  इंग्रजी शिवी मात्र सगळ्यांना माहिती आहे! आता बरेच जण म्हणतील त्यात काय विशेष? आपल्याला आयुष्यात एखाद्या पक्षाच्या मागे वेळ घालवण्यापेक्षा इतर महत्वाची कामे नाहीत का, कारण तो पक्षी काळा का गोरा हे माहिती नाही व तो कुठे राहतो याचीही माहिती नाही! त्याचवेळी अनेक जण कदाचित डॉ. प्रमोद यांच्या वेडेपणावर हसतील कारण त्यांनी त्यांची वैद्यकीय पदवी मानवी जीवन अधिक समृद्ध करण्यासाठी वापरली पाहिजे जे माळरानावर राहणाऱ्या कुणा तपकिरी व पांढऱ्या रंगाच्या पक्षाला वाचविण्यापेक्षा अधिक महत्वाचे आहे. अर्थात, डॉ. प्रमोद यांच्यासंदर्भात आणखी उल्लेखनीय बाब म्हणजे पक्षांच्या संवर्धनासोबतच त्यांचे संशोधनकार्यही सुरु आहे जे आधुनिक जीवनात माणसासाठी सर्वात मोठा धोका असलेल्या मधुमेहाविषयी आहे. डॉ. प्रमोद यांच्या या वैशिष्ट्यामुळेच त्यांच्याविषयी तुम्हाला सांगावसं वाटलं, म्हणूनच आधी ते अतिशय तळमळीनं ज्या माळढोक पक्ष्यांच्या संवर्धनाचे कार्य करत आहेत त्याविषयी जाणून घेऊ. द ग्रेट इंडियन बस्टार्ड या पक्ष्याला मराठीत माळढोक असं म्हणतात.

प्रगती, विकास व शहरीकरणाविषयीच्या आपल्या तथाकथित जिव्हाळ्यामुळे माळढोकसारख्या अजुन किती प्राणी व पक्ष्यांच्या प्रजाती नामशेष होणार आहेत देवालाच माहीत. नामशेष होत चाललेल्या प्रजातींच्या यादीमध्ये माळढोक पक्ष्याचं नाव अग्रस्थानी आहे. तपकिरी व पांढरट करड्या रंगाचा आकारानं बराच मोठा माळढोक  पक्षी फक्त भारतातच आढळतो व आता जवळपास असे दोनशे ऐंशी पक्षीच शिल्लक राहीले आहेत. यात आणखी दुर्दैवाची बाब म्हणजे आपल्या तथाकथित वन्यप्रेमी महाराष्ट्र राज्यात फक्त पंधरा माळढोक पक्षी उरले आहेत. यातले काही नागपूरजवळ वरोरा येथे आहेत तर काही सोलापूरजवळ नानज येथे आहेत. कधीकाही हे पक्षी माळरान असलेल्या ठिकाणी सर्वत्र दिसायचे  पण आता भारतातल्या केवळ काही पट्ट्यांमध्ये ते अखेरचा श्वास घेताहेत. या एका पक्ष्यासाठी देशभरात जवळपास आठ अभयारण्ये आहेत मात्र त्यापैकी केवळ चार ते पाच अभयारण्यांमध्येच त्याचे अस्तित्व उरले आहे.

आता माळढोकचं काय वैशिष्ट्य आहे असे प्रश्न बरेचजण विचारतील, कारण आपल्या देशात पक्षांच्या हजारो प्रजाती आहेत. त्यातले अनेक पक्षी माळढोकपेक्षाही दिसायला सुंदर आणि आकर्षक आहेत. माळढोकपेक्षाही सुंदर व दुर्मिळ पक्षी असले तरीही माळढोकचं निवासस्थान हेच त्याचं वैशिष्ट्य आहे. या पक्ष्यांना साधं गवत असलेलं खुलं माळरान हवं असतं जिथे फारशी झाडी नसते म्हणूनच त्यापैकी बरेच पक्षी राजस्थानात पाकिस्तानच्या सीमेला लागू असलेल्या जैसलमेरसारख्या रखरखीत भागात पण टिकून आहेत. या पक्ष्यांना शुष्क गवत असलेल्या माळरानासोबतच थोडासा एकांत हवा असतो जो आपण त्यांना देत नाही. माळढोक नामशेष होत चालले आहेत हे माणूस आपल्या भोवतालच्या पशू-पक्ष्यांच्या नैसर्गिक निवासस्थानावर अतिक्रमण करत असल्याचच एक  लक्षण आहे! आपण आपल्या भोवताली असलेल्या सर्व  सजीवांच्या प्रजातींना त्यांच्या गरजा फार काही मोठ्या नसतानाही, किती वेगाने नामशेष करत आहोत याचा हा एक ईशाराच आहे.  पूर्वी प्रत्येक गावाबाहेर किंवा शहराबाहेर गवताळ झुडपी माळरानं दिसायची; त्यावर माळढोकशिवाय ससा, मुंगूस,तरस,रानमांजर यासारखे प्राणीही दिसायचे. मात्र आता माळढोकसोबतच हे प्राणीही हळूहळू नामशेष होत चालले आहेत व त्याचं मुख्य मुख्य कारण आहे माणूस! माळढोक पक्षी प्रामुख्याने जमीनीवर राहतो व उघड्यावर अंडी देतो त्यामुळे त्याचे साप, कोल्हा, पाली असे बरेच शत्रू असतात. ही अंडी एखाद्या दगडासारखी असतात व तपकिरी खडकाळ पार्श्वभूमीत सहज लपून जातात. मात्र या नैसर्गिक शत्रूंशिवाय माणसाच्या रुपातल्या शत्रूपासून माळढोकला  वाचवणं अवघड आहे. आपण माळढोकची खाण्यासाठी शिकार करतो त्याचशिवाय इतर कारणांनीही ही प्रजाती नामशेष होत चालली आहे. सुरुवातीला आपण त्यांच्या घरावर शेकडो कारणांसाठी अतिक्रमण केले, रस्ते बांधले, कालवे खणले, घराच्या बांधकामांसाठी माळरानाचे भूखंड पाडले, उच्च दाबाच्या विद्युत वाहिन्या मारल्या ज्यामुळे माळढोकच नाही तर इतरही अनेक पक्ष्यांचा मृत्यू होतो. आपली जनावरं माळढोकांचे निवासस्थान असलेल्या माळरानावर तसंच त्यांना एकांत मिळणाऱ्या जागी चरतात, जमीनीवर घातलेल्या त्यांच्या अंड्यांचे नुकसान करतात. यात महत्वाचे म्हणजे, माळढोकाची मादी वर्षातून केवळ एकदाच गरोदर राहू शकतो व एकावेळी एकच अंडे देऊ शकते, यामुळे हा पक्षी नामशेष होण्याची अधिक भीती आहे! आपण माळढोकासाठी झुडपी गवताच्या माळरानांचं संवर्धन करू शकत नसू तर आपण हिरव्यागार जंगलांचं व त्यात राहणाऱ्या वाघांचं संवर्धन कसे करणार आहोत?
 या पार्श्वभूमीवर डॉ. प्रमोद यांच्यासारखी माणसं माळढोकाचं रक्षण करताहेत, काँक्रिटच्या जंगलात पक्षी टिकून राहावा यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करताहेत! ते माळढोक पक्ष्याचं निवासस्थान असलेल्या भागाभोवतीच्या गावांमध्ये जातात व गावकऱ्यांना या पक्ष्याचं महत्व समजावून सांगतात. ते या भागातल्या शाळकरी मुलांना भेटतात व त्यांची माळढोकशी मैत्री व्हावी यासाठी प्रयत्न करतात. ते त्यांना पक्ष्यांवर व त्यांच्या शत्रूंवर विशेषतः शिकार करणाऱ्यांवर लक्ष ठेवायला सांगतात. ते वनविभागासोबत काम करतात व त्यांच्यापरीने जी काही मदत करता येईल ती करतात. दुर्बिणींपासून ते जॅकेटपर्यंत मूलभूत गोष्टी उपलब्ध करून देतात तसंच त्यांना या पक्ष्यांच्या निवासस्थानाचं संवर्धन करणं कसं आवश्यक आहे व माळढोक जगावा यासाठी काय काय करता येईल याची जाणीव करून देतात. ते माध्यमांमध्ये लेख लिहीतात व लोकांना पक्षांबाबतची त्यांची काय जबाबदारी आहे याची जाणीव करून देतात. ते शाळा/कॉलेजातील मुलांना पक्षांच्या संवर्धनाविषयी जागरुकता निर्माण करण्यासाठी थोडा वेळ द्यायला सांगतात. आपण माळढोक पक्ष्यांना पिंजऱ्यात ठेवून जगवू शकत नाही तर आपण त्यांना मुक्त वातावरणात जगवलं पाहिजे. म्हणजेच भोवतालची गवताळ झुडपी माळरानं आपण टिकवून ठेवली पाहिजेत, तरच आपण वर नमूद केलेल्या काही प्रजाती टिकून राहतील.

 भारतातल्या सहा राज्यांपैकी महाराष्ट्र एक आहे जिथे माळढोक अजूनही दिसतात. पुण्यापासून २०० किलोमीटरवर उत्तर सोलापूरजवळ नानज येथे माळढोक अभयारण्य आहे. हे १९७९ साली अभयारण्य म्हणून घोषित करण्यात आले, म्हणजे इथे माळढोक पक्ष्यांच्या संवर्धनाला सर्वाधिक प्राधान्य दिले पाहिजे. मात्र याच्या हद्दीपासून ते सीमेच्या रक्षणापर्यंत सर्वच बाबतीत वाद आहेत. इथे उच्च दाबाच्या विद्युत वाहिन्या आहेत ज्या बिचाऱ्या पक्षांना उडताना दिसत नाहीत व या तारांना धडकून त्यांचा मृत्यू होतो. या अभयारण्यातून रस्ते जातात, तसेच कालवेही आहेत. सतत काहीना काही खोदकाम सुरु असतं त्यामुळे कुरणांची हानी होते व जनावरांना चरताही येत नाही तसंच या भागात माणसांची वर्दळ असते! परिणामी हा भाग अभयारण्य म्हणून घोषित असूनही इथे केवळ तीन माळढोक आहेत, ते सुद्धा क्वचितच दिसतात! कधीकधी मला खरंच प्रश्न पडतो की वन्यजीवन संवर्धनाच्या बाबतीत माणूस म्हणून आपली जबाबदारी आपल्याला समजली आहे का. आपल्याकडे सगळ्याप्रकारची क्षमता आहे यंत्रसामग्री आहे, पैसा आहे, मनुष्यबळ आहे, धोरणे तयार करण्यासाठी सत्ता आहे, तरीही आपण माळढोकसारख्या पक्षांना जगण्याचा व आनंदाने विहार करण्याचा हक्क देऊ शकत नाही! राजस्थान व महाराष्ट्रामध्ये एकाच पक्षाचं सरकार आहे, मात्र तरीही राजस्थानात माळढोक पक्ष्यांची संख्या जास्त असल्याने तिथून अंडी महाराष्ट्रात आणून ती उबवून इथे पक्ष्यांची संख्या वाढविण्याचा प्रयत्न आपण करू शकत नाही. लक्षात ठेवा केवळ एखाद्या भागाला अभयारण्य म्हणून घोषित केल्यामुळे एखाद्या प्रजातीची संख्या वाढणार नाही. आपल्याकडे माळढोक पक्ष्याचं जेमतेम एकच जोडपं उरलं असेल व ते वर्षातून केवळ एकच अंडं घालू शकत असेल तर त्यांची संख्या वाढावी अशी अपेक्षा आपण कशी करू शकू? म्हणूनच आपल्या शासनकर्त्यांनी केवळ लोकप्रिय घोषणा न करता काहीतरी ठोस पावले उचलणे आवश्यक आहे.

 अशा वेळी डॉ. प्रमोद यांच्या प्रयत्नांचा व समर्पणाचा आदर्श केवळ सरकारनेच नाही तर सर्वांनीच घेण्यासारखा आहे. कारण इतर लोक केवळ समाज माध्यमांवर माळढोक व इतर प्रजातींना वाचविण्यात सरकार कसं अपयशी ठरतंय याविषयी टीका करतात व आपलं काम संपलं आहे असं त्यांना वाटतं! जेव्हा आपल्याला काहीतरी करायची वेळ येते तेव्हा आपल्याकडे कारणं ठरलेली असतात, आपल्याला आपली नोकरी असते, आपला व्यवसाय असतो, मग एक नेहमीचा प्रश्न विचारला जातो की सरकार काय करतंय? डॉ. पाटलांनी मात्र वैद्यकीय क्षेत्रात असूनही स्वतःहून ही जबाबदारी घेतली आहे व पैसे कमावण्याचा मागे न लागता त्यांच्या अभ्यासाचा भाग नसलेल्या पक्ष्यांना वाचविण्यासाठी स्वतःचा वेळ देत आहेत. आपण त्यांच्यापासून प्रेरणा घेऊन काहीतरी करायला सुरुवात करू शकतो, आणि खरंतर आपल्याला खूप काही करण्यासारखं आहे. तुम्ही डॉ. पाटलांसारख्या माळढोक पक्ष्याचे संवर्धन करणाऱ्या माणसांना आर्थिक मदत देऊ शकता, तुम्ही माळढोक अभयारण्यांना भेट देऊ शकता व तिथे काम करणाऱ्या वन कर्मचारी किंवा गावकऱ्यांसारख्या माणसांना मदत करू शकता, तुम्ही समाजमाध्यमांवर लेख लिहून सरकारला किंवा तुमच्या ओळखीच्या प्रत्येक व्यक्तिला माळढोक जगावेत व त्यांचं निवासस्थान टिकून राहावं यासाठी त्यांच्या कर्तव्याची जाणीव करून देऊ शकता, अशा कितीतरी गोष्टी आहेत! भारताची लोकसंख्या एकशेवीस कोटींहून अधिक आहे, विचार करा डॉ. प्रमोद यांच्याप्रमाणे आपल्यापैकी प्रत्येकाने आजूबाजूच्या केवळ एका प्रजातीचे संवर्धन करायचे ठरवले व त्यासाठी प्रयत्न केले तर काय होईल! हा विचार म्हणजे दिवास्वप्न आहे असं तुम्ही म्हणाल, मात्र आपण अशी स्वप्न पाहिली नाहीत व माळढोक जगावेत यासाठी युद्धपातळीवर प्रयत्न केले नाहीत तर बिचारे माळढोक ही अस्तित्वाची लढाई हरतील व नामशेष होतील. अशाप्रकारे एक एक प्रजाती नष्ट होत राहिल्या तर पृथ्वीवर फक्त काँक्रिटच्या जंगलांमध्ये राहणारी मानवी शरीरंच उरतील, मग आपल्याला कोण    वाचवेल?


संजय देशपांडे


संजीवनी डेव्हलपर्स




Wednesday, 10 August 2016

मैत्री दिवस आणि नागपंचमी !






















तुम्ही काय साजरं करता, यावरून तुम्ही ज्या समाजात राहता तो कसा आहे ठरतं!”… अरिस्टॉटल.

या महान तत्ववेत्त्याची वेगळी ओळख करून द्यायची गरज नाही, ज्याने अतिशय साध्या सोप्या शब्दातून जीवनाचे तत्वज्ञान मांडले आहे. पुण्यातल्या एका आघाडीच्या दैनिकात अलिकडेच आलेल्या एक बातमीने मला सणांविषयीचे हे वरील विधान आठवले. ज्यांना हिंदू संस्कृतीबद्दल थोडीफार माहिती आहे ते श्रावण महिन्याचे महत्व जाणतात. या महिन्यापासून सणवार व व्रतवैकल्यांना सुरुवात होते. या महिन्यात अनेक लोक शंकराचा म्हणून सोमवार, सूर्याचा म्हणून रविवार असे उपवास करतात. श्रावणची सुरुवात होते ती नागपंचमी या विशेष सणापासून, श्रावणाच्या या पाचव्या दिवशी गावताल्या सगळ्या बायका नागोबाची पूजा करतात. या दिवशी बायका हातावर मेहंदी काढतात, नवीन कपडे घालतात, वेगवेगळे खेळ खेळतात व नागोबाच्या आरत्या म्हणतात. एक लहान मुलगी हे सगळं पाहून विचारते की काय चाललं आहे? हे ऐकून आई उत्तर देते की आज नागपंचमी आहे म्हणून मी मेहंदी लावली आहे. मुलगी विचारते नागपंचमी म्हणजे काय? आता आईनं तिला समजून सांगायला हवं होतं मात्र या गुगलच्या जमान्यात कुणी कुणाला समजावून सांगायच्या फंदात पडत नाही, म्हणून आईनं मुलीला उत्तर दिलं की आज नागोबाचा वाढदिवस आहे म्हणून आपण तो साजरा करतोय. त्या लहान मुलीला अतिशय आनंद झाला व ती म्हणाली चल मग आपण नागोबासाठी केक आणू! त्या दैनिकाच्या शहरातल्या किरकोळ घटनांची नोंद घेणाऱ्या स्तंभात हा लेख प्रसिद्ध झाला होता. तो वाचून अनेकांना त्या लहान मुलीच्या भाबडेपणाची गंमत वाटून नंतर त्यांनी त्या विषयाचा विचार सोडून दिला असेल. मी सुद्धा तेच केलं असतं मात्र नागपंचमीच्याच दिवशी अख्खं जग दुसरंच काहीतरी साजरं करत होतं ज्याचा नागपंचमीशी काहीच संबंध नव्हता ते म्हणजे फेंडशिप डे!

एफबी, वॉट्स-अॅप, चॅट-ऑन, इन्स्टाग्राम तसंच ट्विटर असताना, आपल्या प्रियजनांना शुभेच्छा देणं, त्यांच्यासोबत छायाचित्रं काढणं अगदी सोपं झालंय. त्यामुळे त्यादिवशी ही सगळी समाज माध्यमं छायाचित्रं, मैत्रीचे संदेश यांनी ओसंडून वाहात होती. मात्र त्याच दिवशी नागपंचमी असल्याचं कुणाच्या गावीही नव्हतं. मी किशोरवयीन मुलांना दोष देत नाही कारण शहरी जीवनात त्यांना साधं गांडुळही दिसणं दुरापास्त झालं आहे त्यामुळे नागोबाचं दर्शन होणं दुर्मिळच. मात्र चाळीशीत असलेल्या तसंच लहान खेड्यांमधून किंवा गावांमधून आलेल्या माझ्या पिढीला नागपंचमीसारखे सण अगदी लख्ख आठवतात! त्यानंतर मी फेसबुक वर आज नागपंचमी असल्याचा संदेश दिला व नागांविषयी थोडी माहिती लिहीली त्यामुळे त्यादिवशी नागपंचमी असल्याची अनेकांना जाणीव झाली! हा प्रामुख्याने शेतकऱ्यांचा सण आहे ज्याचा नाग सर्वात जवळचा मित्र असतो. आपल्या देशात जिथे जवळपास पन्नास हजार लोक सर्पदंशामुळे मरण पावतात तिथे साप माणसाचा मित्र कसा असू शकतो असे बरेच जण विचारतात! अनेक लोक सर्पदंशामुळे मरण पावतात व इतर अनेक जणांना त्याचा त्रास होतो हे खरं असलं तरीही साप उंदरांना खातात व पिकांचे रक्षण करतात. उंदरांनी धान्य खाल्ल्यामुळे किती नुकसान होतं हे तुम्ही फक्त गुगल करा म्हणजे तुम्हाला उंदीरच मानवजातीचा सर्वात मोठा शत्रू आहे याची जाणीव होईल, उंदरामुळे पसरणारे साथीचे रोग हा तर एक स्वतंत्र विषय आहे.  उंदरांमुळे आपल्याला सर्पदंशासारखा थेट काही धोका नसल्यामुळे त्यांना खाऊन साप आपलं कसं रक्षण करतात याची आपल्याला जाणीव होत नाही. मात्र आपल्या पूर्वजांना याची जाणीव झाली होती, म्हणूनच त्यांनी त्याचे आभार मानण्यासाठी नागपंचमी सण साजरा करायला सुरुवात केली. आता तुम्हाला समाज म्हणून नागपंचमीचं काय महत्व आहे व आपल्या पूर्वजांच्या शहाणपणाची तसंच त्यांचं निसर्गाशी जे नातं होतं त्याची जाणीव झाली असेल!

नागपंचमीच्या या पैलुबद्दल विचार करताना मी इतर सणांचा विचार करू लागलो ज्यामध्ये आपण निसर्गाचे आभार मानतो, त्यातल्या विविध घटकांचा उत्सव साजरा करतो. मला आश्चर्य वाटलं की आपल्या भारतातला प्रत्येक महत्वाचा सण वा उत्सव कोणत्या ना कोणत्या प्राण्याशी, झाडाशी, पाण्याशी किंवा अग्निशी संबंधित आहे, म्हणजेच निसर्ग देवतेशी संबंधित आहे. आजकाल पर्यावरण संवर्धन, ग्लोबल वॉर्मिंग यासारख्या गोष्टींनी जागतिक महायुद्धापेक्षाही गंभीर स्वरूप धारण केलं आहे, अशा युगात आपल्या अशा सणांना खरंतरं विशेष महत्व आहे! बैल पोळा हे अशाच सणाचे एक उदाहरण आहे, या बैलाचा शेअर बाजाराल्या बुलशी, केवळ बाँबे स्टॉक इक्स्चेंज बाहेरचा बैलाचा पुतळा सोडला तर काहीही संबंध नाही. या दिवशी शेतकरी त्यांच्या बैलांची विशेष काळजी घेतात व त्यांना रंगीबेरंगी झूल पांघरतात, त्यांच्यासाठी गोडधोड करतात. एरवी शेतात प्रचंड मेहनत करणाऱ्या बैलाला पोळ्याच्या दिवशी कामाला जुंपलं जात नाही, प्रत्येक शेतकरी आपली बैलजोडी अख्ख्या गावातून वाजत गाजत मिरवतो. संध्याकाळी जेव्हा ते घरी परतात तेव्हा शेतकऱ्याची बायको त्यांचं औक्षण करते व त्यांचं जेवण झाल्यानंतरच संपूर्ण घरदार जेवतंहे सगळं लिहीताना सगळ्या जुन्या आठवणी आश्रूंच्या रुपात डोळ्यातून ओसंडल्या. हे दृश्य आता फक्त स्मृतींमध्येच राहीलं आहे, मी खरोखरच अतिशय सुदैवी आहे की आपल्या बैलाशी असलेलं नातं, प्रेमाचे बंध साजरा करणारा सण मला अनुभवता आला. या बाबतीत तरुण पिढी खरंच दुर्दैवी म्हणावी लागेल कारण ते कुठल्या   आनंदाला मुकले आहेत हेच त्यांना माहिती नाही!

अशाच सणाचं आणखी एक उत्तम उदाहरण म्हणजे वट सावित्री (वट म्हणजे वडाचं झाड), या दिवशी बायका वडाच्या झाडाला प्रदक्षिणा घालतात व पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करतात; निसर्गाप्रती आदर व्यक्त करणारा हा किती छान सण आहे! वडाचं झाड हे निसर्गचक्रातलं सर्वात महत्वाचं झाड आहे, त्याचं आयुष्य सर्वाधिक असतं, त्याचा विस्तार मोठा असतो, पक्षांपासून ते किटकांपर्यंत अनेक प्रजाती या झाडावर जगत असतात. आपल्या शीतल छायेनं ते सगळ्यांची काळजी घेतं, एक बहारदार वटवृक्षाकडे पाहिलं तरीही जीव सुखावतो. म्हणूनच मानवी जीवनात या झाडाला अनन्यसाधारण महत्व आहे! वट सावित्री सणाचा संबंध फक्त वडाच्या झाडाशी असला तरीही माणसाच्या आयुष्यात झाडांची भूमिका अतिशय महत्वाची असल्यामुळे त्यांचे एकप्रकारे प्रतिकात्मक आभार मानण्याची ही पद्धत आहे. जेव्हा एखादी बाई नवऱ्याच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करते तेव्हा त्याचा अर्थ त्याचं आयुष्य वडाच्या झाडासारखं मोठं असावं, त्याच्याकडून सर्वांच्या अपेक्षा पूर्ण व्हाव्यात अशी अपेक्षा असते! वडाच्या झाडासारखं आयुष्य मिळावं यापेक्षा आणखी कोणती चांगली मनोकामना तुम्ही तुमच्या जीवन साथीदारासाठी करू शकता? यातून आपल्या पूर्वजांनी झाडांचं आपल्या आयुष्यातलं महत्व किती चांगल्याप्रकारे जाणलं होतं व त्याच्या संवर्धनाचे वेगवेगळे उपाय कसे केले होते हे सुद्धा समजतं; ज्या झाडाला तुमची बायको तुमच्या दीर्घायुष्यासाठी साकडं घालते तेच तुम्ही कसं कापाल!

मी जेवढा या पैलुचा जास्त विचार करू लागलो तेवढं हिंदू परंपरेतील आपल्या सणवारांचं निसर्गाच्या प्रत्येक घटकाशी किती घट्ट नातं आहे हे जाणवत गेलं. आपल्या देवी, देवतांचीही प्रतिकात्मक वाहनं प्राणी असतात किंवा ते त्यावर आरूढ झालेले असतात म्हणजेच शिवाचा नंदी, विष्णू शेषनागाखाली विश्रांती घेत असतात, माँ शेरावाली म्हणजेच दुर्गेचं वाहन वाघ आहे, आता तिच्याच वाहनाला कोण मारणार! शेवटचे म्हणजे दत्त गुरुंच्या भोवती कुत्री दिसतात. कुत्रा आपल्याला जीवनाचा एक अविभाज्य घटक असून तो आपला सर्वोत्तम मित्र व रक्षक आहे. महाराष्ट्रातल्या बैल पोळ्याप्रमाणे दक्षिणेत हत्तींशी संबंधित सण असतात, ज्यामध्ये हत्तींना सजवलं जातं व लोक दिवसभर त्यांची पूजा अर्चना करतात. त्यानंतर आपण होळी या सणाला कसे विसरू शकतो, प्रामुख्याने देशाच्या उत्तर भागात हा सण मोठा साजरा करतात व हा रंगांचा उत्सव आहे; हे रंग आपल्याला निसर्गाच्या सौंदर्याची जाणीव करून देतात. होळी हा अग्निचाही सण आहे, ज्यामध्ये आपण आपल्यातले सर्व दुर्गुण जाळून टाकतो. आपला सगळ्यात महत्वाचा सण म्हणजे दिवाळी, हा दिव्यांचा उत्सव आहे. दिवाळीचा पहिला दिवस म्हणजे वसुबारस, त्यादिवशी आपण गायींची पूजा करतो. ज्या देशात कृषीवर आधारित अर्थ व्यवस्था आहे, त्यात गाई जीवनरेखेसारख्या आहेत व त्यांचे आभार मानण्यासाठी देशाच्या सर्वात महत्वाच्या सणाच्या पहिल्या दिवशी त्यांची पूजा करण्यापेक्षा आणखी चांगली पद्धत कोणती असू शकते!

मी या सणांविषयी जेवढा अधिक विचार करतो तेवढा माझा आपल्या पूर्वजांविषयीचा आदर दुणावतो. त्यांना निसर्गाचं, त्यातल्या प्रत्येक घटकाचं महत्वं समजलं होतं. म्हणूनच त्यांनी या घटकांचा उत्सव साजरा करायला सुरुवात केली. यामुळे एकप्रकारे या घटकांचं संवर्धनच होत गेलं, मग नद्या असोत किंवा समुद्र, अग्नि, झाडे किंवा वाघ! एवढंच नाही तर आपल्याकडे रक्षाबंधनासारखा सणही आहे जो बहीण-भावातलं प्रेम जपतो तसंच दिवाळी पाडवा पती-पत्नितले बंध आणखी घट्ट करतो! हिंदू परंपरेत गुरु-शिष्य परंपरेला अनन्यसाधारण महत्व आहे, गुरु तुमच्या जीवनाला अर्थ देतो, ते परिपूर्ण करतो म्हणूनच गुरु पौर्णिमेच्या निमित्ताने आपण गुरुला वंदन करतो. ही परंपरा प्रत्येक स्वरुपातील गुरुचं किती महत्व आहे हेच अधोरेखित करते!

आपल्या या सणांच्या पार्श्वभूमीवर, पाश्चिमात्य संस्कृतीकडूनही आपल्याकडे फ्रेंडशिप डे, टीचर्स डे, मदर्स डे, फादर्स डे यासारखे अनेक उत्सव आले आहेत! ज्या नात्यांची मूल्ये आपण विसरलो आहोत त्यांची आठवण राहावी म्हणून हे दिवस साजरे करतात व आपणही त्यांचं अंधानुकरण करतो. त्याशिवाय आता जगभरात पर्यावरण दिवस किंवा अर्थ डे साजरा केला जातो, याद्वारे निसर्गाचं संवर्धन करायच्या आपल्या जबाबदारीची जाणीव आपल्याला होणं अपेक्षित आहे. मात्र आपण जर आपले नागपंचमी किंवा वट सावित्री यासारखे पारंपरिक सण त्यामागची भावना लक्षात घेऊन साजरे केले असते, तर आपल्याला कोणताही पर्यावरण दिवस साजरा करायची गरजच पडली नसती! हे सर्व दिवस साजरे करण्यात वाईट काहीच नाही, मात्र आपल्याला जो समृद्ध सांस्कृतिक वारसा लाभला आहे त्यात दर महिन्याला असा किमान असा एक तरी सण आहे जो आपल्याला निसर्गाशी जोडतो. आपण केवळ त्या संस्कृतीचा आदर केला पाहिजे तरच आपला देश जगण्यासाठी एक चांगलं ठिकाण होईल; नाहीतर आपले सगळे सण समारंभ इतिहासाच्या पुस्तकात उरतील. आपण फक्त फादर्स डे किंवा मदर्स डेला, आपल्या मुलांच्या वॉट्स- अॅवरच्या शुभेच्छांची वाट पाहात राहू. रिस्टॉटलनी म्हटल्याप्रमाणे त्यासाठी आपणच जबाबदार असू कारण आपले सणही तसेच असतील


संजय देशपांडे

smd156812@gmail.com

संजीवनी डेव्हलपर्स




Thursday, 4 August 2016

माननीय मुख्यमंत्री महोदय, बांधकाम व्यवसाय या राज्यात गुन्हा आहे का ?



















माननीय मुख्यमंत्री महोदय, 

"आपल्याला शहाणपण तीन पद्धतींनी शिकता येतं: एक म्हणजे आत्म चिंतनाद्वारे, जी सर्वात उत्तम पद्धत आहे, दुसरी म्हणजे अनुकरणाद्वारे जी सर्वात सोपी आहे; व तिसरी म्हणजे अनुभवाद्वारे, जी सर्वात कटू आहे" कन्फ्यूशियस

या महान चिनी तत्त्ववेत्त्याची वेगळी ओळख द्यायची गरज नाही. त्याची शिकवण वर्षानुवर्षे अगदी आधुनिक माणसालाही मार्गदर्शन करत आहे. शहाणपण शिकण्याच्या त्याच्या शेवटच्या पद्धतीची आठवण मला अलिकडेच एका अपघाताची बातमी वाचून झाली. या अपघातात नऊ बांधकाम मजुरांचा जीव गेलाच मात्र त्याचसोबत संपूर्ण रिअल इस्ट क्षेत्राला हादरवून सोडलं! मी या घटनेशी संबंधित बांधकाम व्यावसायिकांचं किंवा त्यामध्ये ज्यांचा समावेश होता त्या व्यक्तींचे समर्थन करत नाही. मी स्वतः बांधकाम व्यवसायिक असल्यामुळे मी तसं करायची हिंमत करू शकत नाही त्याचप्रमाणे अपघातात मरण पावलेल्या व्यक्तिंविषयी सुद्धा मला पूर्ण सहानुभूती आहे. मी स्वतः एक अभियंता आहे व माझं जवळपास निम्म आयुष्य बांधकामाच्या ठिकाणी गेलंय त्यामुळे या अपघाताविषयी मला तुम्हाला लिहावसं वाटलं कारण एक व्यक्ती म्हणून मी तुमचा आदर करतो. अजुन एक कारण म्हणजे या अपघाताशी संबंधित दोन्ही विभाग तुमच्या अखत्यारित येतात ते म्हणजे नगर विकास व गृह; नगर विकास, कारण रिअल इस्टेटशी संबंधित सर्व काही हा विभाग नियंत्रित करतो व गृह जो पोलीस खाते नियंत्रित करतो, जे या अपघात प्रकरणी तपास करत आहे. मी माध्यमांकडून किंवा जनतेकडून किंवा तथाकथित स्वयंसेवी संघटनेकडून माझ्यासाठी किंवा जे आता कायद्याच्या दृष्टीने फरार मानले जात आहेत त्यांना सहानुभूती मिळावी अशी अपेक्षा करत नाही, मात्र त्यांची खरचं काय चूक आहे? ज्यामुळे नऊ लोकांचा जीव गेला त्या यंत्रणेचा ते भाग होते हे मान्य केलं तरी ते अव्वल दर्जाचे गुन्हेगार आहेत का हे मला तुम्हाला विचारायचं आहे व ते असतील तर या यंत्रणेशी संबंधित प्रत्येक व्यक्ती ज्याला आपण समाज असं म्हणतो, या गुन्ह्याची भागीदार आहे. आपल्या देशात जीवाला काहीच मोल नसतं हे आपण सगळेच जण जाणतो, विशेषतः सामान्य माणसाच्या जीवाला, मग तो चौदाव्या मजल्यावरून पडलेला एखादा मजूर असेल किंवा सावित्री नदीमध्ये वाहून गेलेल्या बसमधील प्रवासी असतील!
सर, या प्रकरणामध्ये सदर बांधकाम व्यावसायिक पोलीसांच्या भाषेमध्ये म्हणतात त्याप्रमाणे पहिल्या श्रेणीतील किंवा दहाव्या श्रेणीतील सुद्धा गुन्हेगार नाहीत, ती माझ्या तुमच्यासारखीच सामान्य माणसे आहेत जी आत्तापर्यंत आपआपला व्यवसाय करत होती ज्यावर शेकडो कुटुंबे पोसली जात होती व हजारो कुटुंबांना घरे बांधून मिळाली होती! त्यांची पार्श्वभूमीही इतर कोणत्याही सामान्य माणसासारखी स्वच्छ होती, व त्यांनी आत्तापर्यंत सिग्नल तोडण्यासारखा गुन्हाही केलेला नव्हता. हा त्यांचा पहिला प्रकल्प नव्हता, त्यांनी सदर प्रकल्प किंवा त्यांचे कोणतीही प्रकल्प एखाद्या सरकारी जमीनीवर किंवा नदीच्या पात्रात किंवा रस्त्यावर सुरु केलेला नव्हता व अर्थातच त्यांनी हे काम कोणतीही परवानगी न घेता सुरु केलेले नव्हते! आता प्रत्येक माध्यम व राजकीय व्यक्ती दावा करत आहे की तिथे बेकायदेशीर काम सुरु होते. मला याच व्यक्तिंना किंवा माध्यमांना प्रश्न विचारावासा वाटतो की याच बांधकाम व्यावसायिकांच्या प्रकल्पांच्या मोठ मोठ्या जाहिराती त्यांनी त्यांच्या वर्तमानपत्रात छापल्या नाहीत का? जेव्हा हे बांधकाम व्यावसायिक जाहिराती छापतात तेव्हा त्यांना कोणतेही माध्यम प्रकल्पाच्या मंजुरीविषयी विचारत नाही किंवा प्रकल्प कायदेशीर आहे किंवा बेकायदा आहे याची पडताळणी करण्याची तसदी घेत नाही. एक अपघात होताच हीच माध्यमे सर्व बांधकाम व्यावसायिकांना खलनायक ठरवून मोकळी होतात! यात आणखी एक विनोद म्हणजे हा अपघात झाला तेव्हाच आपल्या राज्य सरकारने विधानसभेच्या पावसाळी अधिवेशनात राज्यातील आत्तापर्यंतचे प्रत्येक अवैध बांधकाम वैध करण्याची घोषणा केली! सर आता जास्त दोषी कोण हे मला सांगा, हजारो अवैध बांधकामे वैध करण्याचा निर्णय घेणाऱ्या व्यक्तिंविरुद्ध भारतीय दंड विधानाचे कोणते कलम लावायचे कारण अशी अवैध बांधकामे त्यामध्ये राहणाऱ्या लाखो लोकांचा जीव घेऊ शकतात.

माध्यमांच्या किंवा तुमच्या पोलीस विभागाच्या दाव्याप्रमाणे हे बांधकाम व्यावसायिक इतके अट्टल गुन्हेगार असते, तर त्यांनी ज्या मजल्यावर अपघात झाला त्याच्या बांधकामासाठी परवानगी घेतली असती का व सर्व परवानग्या घेऊन त्यांचं बांधकाम अकराव्या मजल्यापर्यंत पोहोचलं असतं का हा खरा प्रश्न आहे? परवानगी हातात नसताना बांधकाम सुरु ठेवणे हे कायद्याचे उल्लंघन आहे हे मला मान्य आहे मात्र एखादा नामांकित बांधकाम व्यावसायिक असे पाऊल उचलण्याचा धोका का पत्करतो याचा आपण कधी विचार केला आहे का? आता, यावर माध्यमांची प्रतिक्रिया असेल की बांधकाम व्यावसायिकांना कायद्याची तसूभरही फिकीर नसते व कायदा तसंच हा कायदा ज्या यंत्रणेमध्ये अस्तित्वात आहे ती देखील विकत घेऊ शकतो असं वाटतं, प्रत्यक्षात मात्र जे कायद्याचे पालन करतात त्यांची कायद्याला तसूभरही काळजी नसते अशी वस्तुस्थिती आहे! इथे प्रत्येकालाच कायद्याची अंमलबजावणी करणाऱ्या यंत्रणेविषयी सगळं काही माहिती आहे, मग ते तुमचं नगर विकास खातं असो.... ते कसं काम करतं हे सगळे जण जाणतात, त्याचे पीएमसी, पीसीएमसी, पीएमआरडीए असे वेगवेगळे चेहरे आहेत. सगळं काही वाईटच आहे असं माझं म्हणणं नाही मात्र हेच सत्य यंत्रणेच्या दुसऱ्या बाजूला म्हणजेच बांधकाम व्यावसायिकांनाही लागू होतं! पुण्यात एखाद्या ठिकाणी पोहोचण्यासाठी जसे लाल सिग्नल ओलांडले जातात तसंच या प्रकरणात एकच निष्कर्ष काढताना एकाच मुद्द्यावर लक्ष केंद्रित करण्यात आलं आहे, ती म्हणजे मजल्यांची अवैधता! मी पुन्हा एकदा म्हणेन की पूर्ण जनता कायद्याचे उल्लंघन करत असेल म्हणजे ते वैध आहे व त्यांना माफ केलं जावं असं नसते, हे खरय पण फक्त एखादा नामांकित बांधकाम व्यावसायिक कायद्याचे उल्लंघन करायचा धोका का पत्करतो व मंजुरीशिवाय काम सुरु का ठेवतो याची कारणंही विचारात घेतली पाहिजेत.
त्यानंतरच अपघाताच्या बाबतीत कारागिरीचा पैलू पाहू, कामाच्या कोणत्याही पातळीत सुरक्षेची अत्यंत काळजी घेतली पाहिजे व आयुष्याचं मोल जाणलं पाहिजे मात्र याप्रकरणात जाणून बुजून चूक किंवा हत्या केलेली नाही. आपण सर्वजण रिअल इस्टेटमध्ये जे चालतं त्यानुसारच चालतो, हे बरोबर नसलं तरीही त्यासाठी खुनाचा ठपका नक्कीच ठेवता येणार नाही. मी देखील एक अभियंता आहे व मी बांधकामाच्या ठिकाणी वर्षानुवर्षे बांधकामासाठी ज्या मान्यताप्राप्त पद्धती आहेत त्या वापरून शक्य ती सर्व काळजी घ्यायचा प्रयत्न करतो मात्र तरीही एखादा अपघात होऊ शकतो, म्हणूनच त्याला अपघात असे म्हणतात! त्या प्रकल्पातली ती काही पहिली इमारत किंवा पहिली स्लॅब नव्हती, साधारण तेरा इमारतींच्या जवळपास पंधरा स्लॅब झालेल्या होत्या, म्हणजेच या प्रकल्पामध्ये जवळपास दोनशे स्लॅब तशाच प्रकारे काम करून घालण्यात आल्या होत्या. आता एखाद्याचा गुन्हेगारी हेतूच असता तर एवढे काम होईपर्यंत तो थांबला नसता व हेतूपूर्वक नऊ लोकांची हत्या करून सगळे काही गमावण्यासाठी एवढी गुंतवणूक केली नसती! काही वर्षांपूर्वी पीएमसीच्या हद्दीतच एका इमारतीचे बांधकाम कोसळून बारा लोकांचा जीव गेला होता, ती संपूर्ण इमारतच बेकायदा होती व तिचा मालक कुणी राजकीय नेता पीएमसीचा माजी नगरसेवकही होता. त्यावेळीसुद्धा इतका गदारोळ झाला नव्हता, त्यामागचे कारण आपल्याला सहज लक्षात येईल की त्या बांधकाम व्यावसायिकाची नामांकित बांधकाम कंपनी नव्हती, त्यानंतरही बांधकाम पद्धती निश्चित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला, त्यावेळी नगर विकास खात्याची ती जबाबदारी नव्हती का? जर अपघातग्रस्त इमारतीचे बांधकाम सदोष असेल व आपण आता असे म्हणत असू की स्लॅबचे उपधारक साहित्य म्हणजेच आधार देणारी रचना निकृष्ट दर्जाची होती तर नगर विकास खात्याच्या अखत्यारित पीएमसी व पीसीएमसीसारख्या संस्था असताना त्याच उपधारक (सेंटरिंग) साहित्याने त्याच ठिकाणी दोनशे स्लॅब घातल्या जात असताना या संस्था काय करत होत्या? माझ्यावर विश्वास ठेवा की ते बांधकाम व्यावसायिक काही वेगळे करत नव्हते. नागपूरपासून मुंबईपर्यंत, अगदी पीएमसीच्या इमारतीच्या बांधकामामध्ये तुम्हाला अपघात झालेल्या ठिकाणापेक्षा फारसं वेगळं बांधकाम दिसून येणार नाही. जर हे बांधकाम सदोष असेल तर बांधकामासाठी मार्गदर्शक तत्वे निश्चित करण्यासाठी आपण कशाची वाट पाहात आहोत?

त्यानंतर अतिशय मूलभूत प्रश्न म्हणजे जर हे बांधकाम व्यावसायिक गुन्हेगार नसतील व दोषी नसतील तर ते पोलीसांना शरण का आले नाहीत? याचं उत्तर अगदी सोपं आहे, कुणाचाही कायद्यावर विश्वास नाही, त्यांना न्याय मिळेल असा विश्वास त्यांना वाटतं नाही असंच याचं रोखठोक उत्तर आहे! हीच माणसं कशाला, सर मला अशी एक तरी व्यक्ती दाखवून द्या जी आपणहून पोलीसांना किंवा कायद्याला शरण जाते, कारण कन्फ्यूशियसनी म्हटल्याप्रमाणे, आपल्या भूतकाळानं आपल्याला ते शहाणपण फार कटू पद्धतीनं शिकवलं आहे! समाज माध्यमांमध्ये ज्या प्रकारच्या प्रतिक्रिया येत आहेत तसंच माध्यमांमधून ताशेरे ओढले जात आहे, मला नाही वाटत त्यांनी शरण न येऊन काही चूक केली आहे. आपल्या तुरुंगांमध्ये विशेषतः सामान्य माणसाला कशाप्रकारची वागणूक दिली जाते हे आपल्याला माहिती आहे! त्यामुळेच ती बिचारी माणसं आपला जीव मुठीत घेऊन पळाली तर नवल नाही, मात्र दुर्दैवानी आता कायद्याच्या व माध्यमांच्या नजरेत ते फरार असलेले गुन्हेगार आहेत!

इथे माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रात काम करणाऱ्या माझ्या अतिशय जवळच्या एका मित्राचं लहानसं उदाहरण देतो, म्हणजे केवळ बांधकाम व्यवसायिकांच्याच नाही तर सामान्य माणसाच्या नजरेत कायदा काय हे समजेल! माझा मित्र अमेरिकेतून नोकरी सोडून भारतात व्यवसाय करण्यासाठी आला. दोन महिन्यांपूर्वी त्याच्या व्यावसायिक केंद्रामध्ये दोन माणसांनी आवश्यक ती सर्व माहिती व्यवस्थित भरून एक केबिन भाड्याने घेतली. दहा दिवसातच ते ती जागा सोडून निघून गेले व मित्राचे पाच दिवसांचे भाडे पण बुडवले. त्यांचा टॅक्सी भाड्याने देण्याचा व्यवसाय होता असे त्यांनी सांगितले होते. काही दिवसांपूर्वी पोलीसांनी मित्राला त्याच्या व्यावसायिक केंद्राजवळच्या पोलीस ठाण्यात बोलोवले, तिथे त्याला समजले की त्या दोघांनी प्रवासी टॅक्सीचा व्यवसाय देतो असे सांगून इतर काही जणांना फसवले होते. माझ्या मित्राने पोलीसांना सांगितले की त्या माणसांनी त्याचेही भाडे बुडवले, त्यावर पोलीसांनी त्याला सीसी टीव्हीचे चित्रण द्यायला सांगते. मात्र एक महिला उलटून गेल्यामुळे ते पुसले गेले होते. त्यानंतर पोलीसांनी माझ्या मित्रावरच गुन्हेगारांना मदत केल्याचा व त्या माणसांच्या नोंदी व्यवस्थित न ठेवल्याचा ठपका ठेवला व त्याला अटक होईल असे सांगितले. माझा मित्र व्यवसाय केंद्र भाडेपट्टी कायद्यांतर्गत येत नाही असे वकिलाने सांगितल्याचे पोलीसांना म्हणाला व त्या दोन फसवणूक करणाऱ्या माणसांच्या ज्या काही नोंदी उपलब्ध होत्या त्या पोलीसांना दिल्या, तरीही पोलीसांनी अटक होईलच असे सांगितले. त्यानंतर माझ्या मित्राने मला संपर्क केला, मी काही ज्येष्ठ अधिका-यांना संपर्क केला व त्यांनी माझ्या मित्राशी बोलून समस्या जाणून घेतली व त्याला सोडून द्यायला सांगितले. माझा मित्र पोलीसांच्या या अनुभवामुळे इतका वैतागला की त्याने परत अमेरिकेत जायचा निर्णय घेतला! मला असं वाटतं हा एक अनुभव पुरेसा बोलका आहे. लोक कार अपघात असो किंवा  बांधकामावरील अपघात असो लोक पोलीसांकडे जाण्याबाबत काय विचार करतात याचे हे उदाहरण आहे. आपल्या सगळ्यांनाच अशी अनेक उदाहरणे माहिती आहेत व लोक कायद्यापासून लांब का पळतात या प्रश्नाचे उत्तरही त्यामध्येच आहे असे मला वाटते! या पार्श्वभूमीवर मी माझ्या व्यवसायासंदर्भात एक चांगली गोष्ट केली ती म्हणजे मी माझ्या भागीदारी कंपनीतून माझ्या बायकोचे नाव काही वर्षांपूर्वीच कमी केले व मला त्याचा आनंदच वाटतो! तसेच मी एक प्रतिज्ञापत्रही केले आहे की माझ्या व्यवसायामधील कोणत्याही कृतीसाठी पूर्णपणे मीच जबाबदार असेन, कारण माझ्या व्यवसामध्ये माझी तरूण मुलेही भागीदार आहेत व उद्या माझ्या बांधकामाच्या ठिकाणी एखादा अपघात झाला तर माझ्या मुलांच्या व्यावसायिक कारकीर्दीची सुरुवात आयपीसी ४०३ अंतर्गत देण्यात आलेल्या शिक्षेने होऊ नये असे मला वाटते!
आता वर नमूद केलेल्या बांधकाम व्यवसायिकांची सर्व बांधकामे तसेच सदनिकांचे आरक्षण थांबविण्याची सूचना देण्यात आली आहे; असे करताना सदनिकाधारक सामान्य नागरिकांचा विचार करण्यात आलेला नाही, असे करून खरंच काही फायदा होईल का? हे म्हणजे एक पूल कोसळल्यानं संपूर्ण मुंबई गोवा महामार्गच बंद करण्यासारखं आहे! दोषी व्यक्तिंना शिक्षा देऊ नका असं माझं म्हणणं नाही मात्र खरोखच कुणाला व कशी शिक्षा केली जात आहे हे पाहणेही महत्वाचे आहे?

सर माझी एकच नम्र विनंती आहे की या लोकांना फक्त अट्टल गुन्हेगार घोषित करण्याऐवजी किंवा आयपीसीमधील खुनाचे गुन्हे लावण्याऐवजी, रिअल इस्टेटचं नियंत्रण करणारी संपूर्ण व्यवस्था सुधारण्यासाठी या संधीचा वापर करू, असं झालं तर तुम्ही खऱ्या अर्थाने नगर विकास व गृह विभागाचे नेतृत्व करत आहात असं म्हणता येईल. या अपघाताशी संबंधित व्यक्तिंपैकी कोण दोषी आहे याचा निवाडा करण्यासाठी मी कुणी न्यायाधीश नाही. मात्र आपल्या भावी पिढीने केवळ चार भिंती नाहीत तर समाज घडवावा असे आपल्याला वाटत असेल तर आधी त्यांच्या मनात आपण यंत्रणेविषयी विश्वास निर्माण केला पाहिजे. कन्फ्यूशियसचे विधान खोटे ठरवून शहाणपण सुखद अनुभवांमधूनही शिकता येते हे सांगण्यासाठी यापेक्षा अधिक चांगली वेळ कोणती असू शकते? मी काही चुकीचे बोललो असेन तर मला माफ करा, मात्र एक नागपूरकर म्हणून मी सरळ आणि निर्भीडपणे बोललो नाही तर कोण बोलेल! मात्र कुठेतरी आत असा असा विश्वास वाटतो, की आम्हाला सर्वांना जो बदल हवा आहे तो तुम्ही घडवू शकता, म्हणून बोलायची हिंमत केली, मी जास्त बोललो असेन तर मला माफ करा बॉस!

संजय देशपांडे

smd156812@gmail.com

संजीवनी डेव्हलपर्स



Monday, 1 August 2016

बांधकामावरील अपघात, गुन्हेगार कोण ?


























कोणत्याही मुलाची जंगल जिम किंवा घसरगुंडीवरून पडायची इच्छा नसते. अपघात ही आयुष्यात घडणारी दुर्दैवी घटना आहे, मात्र म्हणून प्रत्येक घसरगुंडीला व जंगल जिमला रांगत्या मुलाच्या उंचीचे बनवून आपण आपल्या मुलांचं नुकसानच करू”… डॅरल हॅमंड


डॅरल क्लेटन हॅमंड हा अमेरिकी अभिनेता, विनोदवीर व प्रभाववादी आहे; त्याने अपघाताविषयी वर केलेलं विधान हे जीवनाचं तत्त्वज्ञान आहे. आपलं पुणं आपल्याला कसं सातत्याने त्याच त्या विषयात गुंतवून ठेवते याचं मला राहून राहून आश्चर्य वाटते. मी जे काही आपल्या शहराबद्दल म्हटलं आहे त्याला शहरात अलिकडेच बांधकाम स्थळी झालेल्या अपघाताची पार्श्वभुमी आहे! हा अपघात बांधकामावर झालेला असल्यानं, तसंच राज्याच्या विधानसभेचं पावसाळी सत्र  सुरु असल्यानं त्याकडे माध्यमांचं तसंच राजकीय नेत्यांचं जास्त लक्ष जाणं स्वाभाविक होतं! आपल्या शहरात अपघात नवीन नाहीत, मात्र प्रत्येक वेळी असे अपघात झाल्यावर केवळ नावे बदलून, तशीच निवेदने संबंधित अधिकाऱ्यांद्वारे प्रसारित केली जातात, मग ते पोलीस असोत, आपली प्रिय मनपा असो, नगरसेवक असोत, महापौर किंवा पालकमंत्री असोत. अपघात झालेल्या प्रकल्पाची व मजुरांची नावं फक्त बदलत असतात! पुण्यात दरवर्षी सुरु असलेल्या बांधकामांपैकी कुठेना कुठे अपघात होतो, जेव्हा मृतांची संख्या दोन आकडी होते तेव्हा अचानक सगळ्यांना जाग येते व बांधकाम मजुराचं आयुष्य किती धोकादायक आहे याची सगळ्यांना जाणीव होते; माध्यमे धोकादायक स्थितीत काम करणाऱ्या मजुरांची छायाचित्रे प्रसिद्ध करतात. विनोद म्हणजे अलिकडेच झालेल्या अपघातानंतर तीन आघाडीच्या वृत्तपत्रांमधील छायाचित्रांत मजूर एखाद्या इमारतीच्या वरच्या मजल्यांवर व अगदी काठावर उभे राहुन काम करताना दाखवण्यात आले होते, व त्याखाली मथळा देण्यात आला होता अधांतरी जीवन, मात्र मजुरांनी सुरक्षा पट्टा लावल्याचे त्या चित्रात स्पष्टपणे दिसत होते व तो व्यवस्थित बांधलेलाही होता; या बांधकाम स्थळांइतकंच आपल्या माध्यमांचं या समस्येवरचं अगाध ज्ञान धोकादायक आहे! दोन ते तीन दिवसांनंतर लोक नेत्यांच्या व शासकीय व्यक्तींच्या नेहमीच्या विधानांना कंटाळलेली असतात कारण आम्ही लवकरच सुरक्षेची खात्री केली जाईल अशी एक यंत्रणा तयार करणार आहोत अशा आशयाची ही विधानं असतात, राजकीय पक्ष बांधकाम व्यावसायिकांना दोष देतात तसंच यात विरोधी पक्षाचा हात असल्याचा आरोप करतात व सदर बांधकाम व्यावसायिकाची सर्व कामे बंद करण्याची मागणी करतात. त्याचवेळी पोलीस दोषी व्यक्तिंना शोधण्यात गुंतलेले असतात तोपर्यंत यात सहभागी असलेल्यांना न्यायालयाकडून जामीन मिळालेला असतो! काही दिवसांनंतर संपूर्ण प्रकरण इतिहासजमा होतं कारण तोपर्यंत दुसऱ्या कुठल्यातरी अपघाताला पहिल्या पानावर जागा मिळालेली असते! मी बांधकाम व्यावसायिकांना दोष देत नाही कारण ते सुद्धा या अपघात नावाच्या सर्कसचा एक भाग असतात!
मला एक प्रश्न विचारावासा वाटतो की आपण कधीतरी बांधकामस्थळी होणाऱ्या अपघातांचं खरं कारण समजून घेणार आहोत का? सर्वप्रथम, आपण रिअल इस्टेट किंवा बांधकाम व्यवसायाचं स्वरुप समजून घेतलं पाहिजे. इथे तरी आपण बांधकाम व्यवसायाच्या केवळ बांधकाम या घटकाचाच विचार करतोय, ज्यामध्ये इतर कोणत्याही उद्योगाच्या तुलनेत मजुरांचा सर्वाधिक वापर केला जातो, त्यामुळेच स्वाभाविकपणे यात अपघात होण्याची शक्यताही जास्त असते. कोणत्याही कामामध्ये जेव्हा मानवी हस्तक्षेप जास्त असतो, तेव्हा चूक होऊन अपघाताची शक्यता जास्त असते! या उद्योगामध्ये प्रवर्तक किंवा बांधकाम व्यावसायिक किंवा मालक जो कुणी कुणी असेल त्याला आत्तापर्यंत तरी कायद्याने तांत्रिक ज्ञान किंवा पात्रता असणे बंधनकारक नाही. त्यामुळे त्याला फक्त एक कंपनी स्थापन करावी लागते, भूखंड खरेदी करावा लागतो किंवा जमीनीच्या मालकाशी भागीदारी करार करावा लागतो, अर्किटेक्टला नियुक्त करावे लागते, महापालिका किंवा नगरपालिकेकडून आराखडा मंजूर करून घ्यावा लागतो, त्यानंतर बांधकाम रचना सल्लागाराला नियुक्त करावे लागते, बांधकाम रचनेची रेखाटने तयार करून घ्यावी लागतात, त्यानंतर एखादा पर्यवेक्षक व कंत्राटदार ठेवावा लागतो व कंत्राटदाराशी करार करावा लागतो. यामुळे बांधकाम व्यावसायिक म्हणून त्याचं स्थान सुरक्षित होतं व तो सदनिकांचं आरक्षण घ्यायला मोकळा होतो! वर्षानुवर्षे बांधकाम उद्योग अशाच प्रकारे चालत आला आहे, त्यामुळेच तुम्ही बांधकाम व्यावसायिकाचा प्रामाणिक कबुलीजबाब नाकारू शकत नाही, “महोदय, मी तांत्रिक जाणकार माणूस नाही व मला बांधकाम स्थळाची किंवा बांधकामाची सुरक्षा याविषयी काहीही माहिती नाही व म्हणूनच मी या अनुभवी व तांत्रिक जाणकार व्यावसायिकांची माझ्यासाठी इमारत बांधण्यासाठी नियुक्ती केली आहे, आता जर काही अपघात झाला तर मी काय करू शकतो, मला दोष कसा देता येईल!”, असा युक्तिवाद करताच जामीन मंजूर होतो! आर्किटेक्ट म्हणतो, माझं काम फक्त रेखाटने करणे व मनपाकडून आवश्यक त्या मंजुऱ्या मिळवून देण्याचे आहे, बांधकामाचा दर्जा व अपघातांशी माझा काय संबंध? असा युक्तिवाद करताच जामीन मिळतो! स्ट्रकचरल डिझायनर म्हणतो, मी स्लॅबच्या, स्तंभांच्या रचनेची रेखाटने दिली आहेत व मी जेव्हा ते तपासले तेव्हा ते व्यवस्थित होते. त्यामुळे स्लॅबच्या शटरिंगसाठी (स्लॅब ओतताना आधार देणारा साचा) मी जबाबदार नाही, तर मग अपघातासाठी मी कसा जबाबदार असू शकेन?, या युक्तिवादाने लगेच जामीन मंजूर होतो! आता उरतो तो बिचारा कंत्राटदार, ज्याला सगळेजठेकेदार या नावाने ओळखतात व बांधकामस्थळाचे पर्यवेक्षक, म्हणून त्यांना सुळावर चढवलं जातं! ते सुद्धा त्यांची बाजू मांडतात की मजुरांना सुरक्षा साधने दिली होती मात्र त्यांनी ती वापरली नाहीत किंवा वारंवार सूचना देऊनही सुरक्षा नियमांचे पालन केले नाही, तर मी काय करू? अशा वेळी कदाचित जामीन मिळणार नाही, मात्र सुनावणी पूर्ण झाल्यानंतर त्याला फक्त काहीतरी किरकोळ शिक्षा मिळते. बांधकाम उद्योगात कोणताही अपघात झाला की आत्तापर्यंत असंच घडलं आहे व हे सगळ्यांच्याच पथ्यावर पडतं मग त्या मनपासारख्या तथाकथित सरकारी संस्था असोत ज्यांनी बांधकामांचे नियंत्रण करणे अपेक्षित असते किंवा मग न्यायव्यवस्था किंवा पोलीस.

आपल्याला खरोखरच यावर काही उपाययोजना शोधायच्या असतील तर दुबई किंवा सिंगापूरसारख्या देशांमध्ये काय परिस्थिती आहे हे पाहू जेथे गगनचुंबी इमारती मोठ्या प्रमाणावर उभारल्या जातात मात्र जेवढं बांधकाम केलं जातं त्याच्या तुलनेत अपघातांचं प्रमाण नगण्य असतं. सर्वप्रथम बांधकामाच्या बाबतीत तिथे कामाची विभागणी स्पष्ट असते व प्रकल्पाशी संबंधित सर्वांना हे माहिती असते, मग तो स्वतः विकासक असेल किंवा बांधकामाच्या ठिकाणी काम करणारा एखादा मजूर असेल ज्याच्या जीवाला धोका असतो. तसेच या जबाबदाऱ्यांची पूर्तता न करणाऱ्यांना कठोर शिक्षा केली जाते तसेच न्यायदानाची प्रक्रिया अतिशय वेगाने होते. सर्वात महत्वाचे म्हणजे संपूर्ण यंत्रणा मानवी जीवनाच्या मूल्याचा आदर करते! नियम किंवा मार्गदर्शक तत्वे किंवा कायदे एखाद्या विभागाची लाज वाचवण्यासाठी तयार करण्यात आलेले नाहीत तर जीव वाचविण्यासाठी तयार करण्यात आले आहे व सुरक्षा हा संपूर्ण यंत्रणेचा केंद्रबिंदू आहे, म्हणूनच त्यांचे कायदे किंवा यंत्रणा अतिशय परिणामकारक असते. त्याचवेळी तिथले कायदे व्यवहार्य आहेत, त्याउलट आपल्याकडे अलिकडे झालेल्या अपघातानंतर प्रतिक्रिया म्हणून असे अपघात टाळण्यासाठी बांधकामच थांबवणे व्यवहार्य नाही! मी अलिकडे झालेल्या अपघाताचे समर्थन करत नाही मात्र जी स्लॅब कोसळल्याने मजुरांचा मृत्यू झाला त्याच्या मजल्यांना योग्य प्रकारे मंजुरी असती तर त्याचा अर्थ अपघात समर्थनीय आहे व कुणाविरुद्धही गुन्हा दाखल करायला नको असा होतो का? आता अपघाताची कारणे हाताळणारी एक यंत्रणा तयार करायची वेळ आली आहे व ही यंत्रणा केवळ आपल्याला ज्यांना दोषी ठरवायचे आहे अशा मूठभर लोकांसाठी नाही. केवळ कायद्याच्या मदतीने एखाद्याला दोषी ठरवून आपल्याला अपघात थांबवता येणार नाही, तर कामाशी संबंधित प्रत्येक घटकाच्या जबाबदाऱ्या निश्चित केल्या पाहिजेत म्हणजे प्रत्येकाला आपापल्या कार्यक्षेत्रात काम करून सुरक्षेचे उद्दिष्ट साध्य करता येईल! दुबईमध्ये उन्हाळ्यात कामगार काम बंद असलेल्या वेळेत तडाख्याच्या उन्हात बाहेर नाहीत याची खात्री करण्यासाठी हवाई निरीक्षणाचा वापर केला जातो व ते बाहेर असतील तर पर्यवेक्षक तसेच मालकावर मोठा दंड आकारला जातो. त्याचप्रमाणे एखादा मजूर बांधकामाच्या ठिकाणी धूम्रपान करत असेल किंवा हेल्मेटशिवाय सापडला तर ते त्याला बांधकाम स्थळावरून बाहेर काढू शकतात व दंड आकारू शकतात. मजूर बाहेरच्या देशातील असेल तर अशा काही प्रकरणांमध्ये त्याला मायदेशी परतही पाठवले जाऊ शकते! बांधकामाच्या ठिकाणी काय करा व काय करू नका याचे नियम व चूक झाली तर त्याचे काय परिणाम असतील हे निश्चित असते तेव्हा त्या नियमांचे पालन करणे सोपे असते. सुरक्षेचा तर्क हा एवढा साधा असतो, जो आपल्याला अजूनही समजलेला नाही, त्यामुळे त्याचं पालन करणं ही दूरची गोष्ट आहे!
इमारतीच्या बांधकामातील प्रत्येक घटकाची यादी तयार करा व बांधकामावरील सुरक्षेच्या संदर्भात त्यांच्या भूमिका निश्चित करा. त्याचशिवाय आणखी एक महत्वाची गोष्ट म्हणजे कामाच्या पद्धतींचे नियम निश्चित करा. आणखी एक अपघातप्रवण ठिकाण म्हणजे मजुरांच्या राहण्याच्या जागा. अपघाताचे प्रकार व त्यामागच्या कारणांचा शोध घ्या कारण कोणत्याही गोष्टीचा डेटा महत्वाचा असतो व आपल्याकडे नेहमीप्रमाणे त्याची कमतरता असते. मनपा किंवा कोणतीही सरकारी संस्था किंवा क्रेडेई तसेच एमबीव्हीए यासारख्या विकासकांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या संघटनांनी हा महत्वाचा डेटा ठेवण्यासाठी कोणताही प्रयत्न केलेला नाही जो सुरक्षा नियम निश्चित करण्यासाठी अतिशय महत्वाचा ठरू शकतो. त्याचप्रमाणे अभियंता संस्थेसारख्या संघटना किंवा एईएसए यासारख्या अर्किटेक्ट व अभियंत्यांच्या संघटना वर्षानुवर्षे बांधकाम स्थळी घडलेले अपघात व त्यामागची कारणे यासारखा डेटा ठेवण्याबाबत अनभिज्ञ आहेत. म्हणूनच सर्वप्रथम शहरात व आजूबाजूच्या भागात बांधकाम स्थळी होणाऱ्या प्रत्येक अपघाताची नोंद करणारा एखादा कक्ष किंवा यंत्रणा सुरु करा, कारण नेमकी कुठे चूक झाली याचे विश्लेषण केल्याशिवाय आपल्याला भविष्यात त्या चुका सुधारता येणार नाहीत! बांधकाम स्थळी मजुरांच्या निवासव्यवस्थेचीही हीच परिस्थिती आहे, मजूर सतत स्थलांतर करत असतात व बांधकामाच्या ठिकाणी मजुरांसाठी चांगल्या झोपड्या बांधण्यासाठी मर्यादा असतात, मात्र याचा अर्थ असा होत नाही की आपण त्यासाठी काही धोरण किंवा विशिष्ट रचना निश्चित करू नये. प्रकल्प ग्राहकांना हस्तांतरित करेपर्यंत मनपाच्या ताब्यात असलेल्या सोयीसुविधांच्या जागांवर सामाईक मजूर शिबिरे उभारण्याचा विचार करता येईल. या जागांवर मजुरांच्या मुलांसाठी दिवसभराचे पाळणाघरही उभारता येईल.

सर्वात महत्वाची बाब म्हणजे बांधकामाशी संबंधित प्रत्येक घटक सुरक्षेबाबत जागरुक नसतो. तृतीय पक्षाकडून वेळोवेळी सुरक्षेचे लेखापरीक्षण करून घेणे अत्यावश्यक आहे; कारण सुरक्षा हा दृष्टिकोन आहे व एखादा अपघात झाल्यानंतर केवळ स्वतःला वाचवण्यासाठी औपचारिकता पूर्ण करणे नाही. मी सदनिकाधारकांनाही असं आवाहन करतो की त्यांनी त्यांच्याशी संबंधित प्रकल्पांमधल्या मजुरांच्या सुरक्षेबाबत जागरुक असलं पाहिजे. सदनिकाधारकही नैतिकदृष्ट्या अपघाताशी संबंधित एक घटक असतात; म्हणून जेव्हा ते त्यांच्या घराचे बांधकाम पाहायला येतात तेव्हा त्यांना सुरक्षेत काही त्रुटी आढळली तर त्यांनी ती विकासकासह संबंधित व्यक्तिच्या नजरेस आणून दिली पाहिजे. अपघातासंदर्भात सदनिकाधारकांशी संबंधित आणखी एक मुद्दा म्हणजे, अपघात घडल्यानंतर महापालिका किंवा नगरपालिकेद्वारे नंतर केली जाणारी कारवाई. अपघात घडताच कोणत्याही प्रशासकीय संस्था सर्वप्रथम आदेश देतात तो त्याठिकाणचे बांधकाम बंद करण्याचा; मला असं वाटतं केवळ माध्यमांना किंवा जनतेला खुश करण्यासाठी असे आदेश दिले जातात, कारण अशाप्रकारे काम थांबवून काय साध्य होणार आहे? अवैध बांधकाम असेल तर ठीक आहे मात्र काम कायदेशीर असेल व तरीही अपघात झाला तर केवळ संपूर्ण इमारतीला काहीही धोका नसल्याची खात्री करून लवकरात लवकर काम पुन्हा सुरु होऊ देणे असाच व्यवहार्य दृष्टिकोन असला पाहिजे!  तसेच शहराच्या पातळीवर संबंधित सर्व पक्षांच्या संमतीने लवादासारखी एक कायमस्वरुपी समिती तयार करा व कोणताही अपघात झाला तर त्या प्रकरणात समितीने अपघाताचे विश्लेषण केल्याशिवाय कोणताही निष्कर्ष काढण्याची घाई करू नका किंवा सार्वजनिक निवेदने देऊ नका. अशा दुर्घटना हाताळण्याचा हा एक परिपक्व मार्ग आहे!
शेवटचा मुद्दा म्हणजे बांधकामाच्या ठिकाणी अपघातामुळेच नाही तर निकृष्ट काम किंवा मानवी निष्काळजीपणामुळे जीव जाणे खपवून घेण्यासारखे नाही. लक्षात ठेवा सुरक्षा नियम हा आपला दृष्टिकोन असला पाहिजे, आपली जबाबदारी टाळण्यासाठी घालून दिलेले नियम किंवा निकष नाहीत! बांधकामाच्या ठिकाणी होणाऱ्या अपघातांव्यतिरिक्त आपल्या दैनंदिन जीवनात रस्ते व द्रुतगती महामार्गांवरील खड्डे, पीएमटी बसची सदोष रचना व निकृष्ट देखभाल, अशा अनेक कारणांमुळे आपण आपल्या जवळच्या लोकांना गमावतो व अशा प्रत्येक वेळी केवळ बांधकाम व्यवसायीकच दोषी नसतो!  

लक्षात ठेवा जबाबदारीचे पालन करण्यात निष्काळजीपणा दाखवला तर तो अपघात राहात नाही तो गुन्हा होतो! त्यामुळेच आपल्यापैकी कुणीही असा गुन्हा करणार नाही असा निर्धार करू. मला असं वाटतं बांधकामाच्या ठिकाणी झालेल्या अपघातात प्राण गमावलेल्या मजुरांसाठी ती खऱ्या अर्थाने श्रद्धांजली असेल! इमारती व पायाभूत सुविधा या आपल्या जगण्याच्या मूलभूत गरजा आहेत व आपल्या गरजा पूर्ण करताना दुसऱ्यांचा जीव जाणार नाही याचीच आपण काळजी घ्यायची आहे, एकमेकांना दोष देण्याऐवजी आपले हेच उद्दिष्ट असले पाहिजे.
 
संजय देशपांडे

smd156812@gmail.com

संजीवनी डेव्हलपर्स